Hay’adda Caalamiga ah ee Badaha ee IMO ayaa 2 Oktoobar sheegtay in 44 badmaax laga soo furtay maraakiibta HONOUR 25, SEAMULL oo sidoo kale loo yaqaan SIBU 1, iyo EUREKA. Warbixinta hay’addu waxay sheegtay in 22 shaqaale ah oo saaran ASANA weli la haysto.
IMO waxay sheegtay in shan badmaax oo HONOUR 25 saarnaa ay ku dhinteen rasaastii isweydaarsatay intii uu socday hawlgalkii 29 Sebteembar. Masuuliyiinta Puntland waxay sheegeen in burcad-badeeddu ragga dishay ka hor intii aan markabka dib loo qabsan, sida ay werisay Reuters. Qoysaska geeridu ku dhacday ayaa sugaya soo celinta ehelkooda, halka qoysas kale ay isu diyaarinayaan soo dhoweynta badbaadayaasha.
Masuuliyiinta Puntland waxay sidoo kale sheegeen inay qabteen 16 qof oo looga shakisan yahay burcad-badeednimo, afar shaqaalena ay dhaawacmeen, sida ay werisay Associated Press. Hawsha xigta waxay la xiriirtaa daryeel caafimaad, dib ugu celinta badbaadayaasha dalalkooda iyo maaraynta dadka la qabtay. Marka ciidanku sugo markab, hawlo kale ayaa u wareega hay’adaha caafimaadka, qunsuliyadaha iyo kuwa caddaaladda.
Soo furashooyin is daba joog ah
Warbixintan cusub waxay daba socotaa soo furashadii Sibu 1 ee la shaaciyay 25 Sebteembar. Taliyaha PMPF Maxamed Jaamac ayaa markaas Reuters u sheegay in hawlgal laba maalmood socday lagu soo furtay markabkii Agoosto la afduubtay. Warbixintii hore ee PUNT NEWS waxay dhacdada ku xiriirisay afduub 20 Agoosto laga diiwaangeliyay bariga Al Mukalla ee Yemen. Markab lagu qabsaday dhinac ka mid ah marinka badda ayaa sidaas ugu dambayntii galay hawlgal ay sameeyeen masuuliyiinta dhinaca kale.
Dhacdooyinkaasi waxay muujinayaan sababta soo furashada markabku u sii dhaliso hawlo ka dambeeya marka laga saaro kooxdii qabsatay. Markab la afduubtay wuxuu dhex mari karaa biyo ay wada isticmaalaan dalal badan iyo maraakiib wata calamo kala duwan. Shaqaalaha, mulkiilayaasha, ciidamada iyo masuuliyiinta qunsuliyaduhu waxay markaas leeyihiin waajibaadyo kala gaar ah. Dib u xakamaynta markabku waxay furtaa hawsha lagu ogaanayo wixii dadkii saarnaa ku dhacay iyo sidii ay uga bixi lahaayeen dhibaatada afduubka.
Hawlgalkii badda ee Puntland bilowday Sebteembar ayaa hore u keenay roondooyin iyo tallaabooyin ka dhan ah burcad-badeedda. Soo furashooyinka xigay waxay warbixinta ka wareejiyeen roondo keliya una gudbiyeen maraakiib iyo shaqaale laga soo saaray afduub. Ka hortagga weerar, samatabbixinta, ururinta caddaynta iyo dacwad oogistu waa hawlo xiriir leh oo haddana mid waliba leeyahay shuruudo u gaar ah. Roondo ayaa joojin karta khatar; dacwaddu waxay u baahan tahay diiwaan caddayn ah oo la adeegsan karo marka hawlgalku dhammaado.
Juqraafiga marinku wuxuu isku-duwidda ka dhigayaa arrin lama huraan ah. Maraakiibta Bab al-Mandab uga soo gudba Gacanka Cadmeed waxay galaan biyo ay wada isticmaalaan ganacsatada, kalluumaysatada iyo hawlgallada ciidamada badda. Xeebaha Puntland waxay qayb ka yihiin aaggaas, halka waddooyinka maraakiibtu u sii fidaan Yemen iyo Badweynta Hindiya. Warbixinta markab laga helo, xogta xeebta laga ururiyo iyo macluumaadka masuuliyiintu is dhaafsadaan ayaa loo baahan yahay in la isku xiro marka dhacdo ka gudubto xuduudaha awoodaha kala duwan.
Hawlaha ka dambeeya ilaalinta badda
Warbixin EUCAP Somalia daabacday Diseembar 2025 waxay sharaxday tababar la siiyay 15 taliye oo PMPF ah. Tababarku wuxuu daboolay hagidda maraakiibta, isgaarsiinta raadiyaha, samatabbixinta, sharciga badda iyo warbixin qorista. Qodobbadaasi waxay muujinayaan xirfadaha kala duwan ee ilaalinta baddu u baahan tahay. Xiriirka hay’adeed wuxuu ku jiraa isku darka hawsha badda, xiriirka shaqaalaha, masuuliyadda sharci iyo diiwaan ay hay’ado kale adeegsan karaan.
Dowladaha ay badmaaxyadu u dhasheen ayaa hadda mulkiilayaasha maraakiibta iyo masuuliyiinta kale kala shaqaynaya dib ugu celinta dalalkooda, sida ay IMO sheegtay. Xoghayaha guud Arsenio Dominguez wuxuu sidoo kale ku boorriyay cidda masuulka ka ah dhaawacyada culus inay bixiyaan daaweyn iyo taageero soo kabasho. Dadka badbaaday, gaaritaanka xeebtu wuxuu u gudbayaa daryeel caafimaad, la xiriiridda ehelka iyo diyaarinta safarka guriga. Hawshu waxay sidaas ugu sii wareegaysaa hay’adaha masuulka ka ah qayb kasta oo soo noqoshadaas ah.
Kala saarid la mid ah ayaa loo baahan yahay marka la sharaxayo amniga guud ee gobolka. Warbixintii hore ee Sibu 1 waxay burcad-badeednimada la barbar dhigtay khataraha kale ee gantaallada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee saameeya maraakiibta Badda Cas. Khatarahaasi waxay carqaladayn karaan isla marinka ganacsiga, hase yeeshee waxay ku kala duwan yihiin hababka loo adeegsado iyo jawaabaha ay u baahan yihiin. Galbinta markab maraya aag gantaallo laga cabsi qabo iyo baaritaanka afduub hubaysan waxay u baahan yihiin awood iyo masuuliyado kala duwan.
Bab al-Mandab wuxuu isku xiraa nidaamyadan badda, iyadoo hawlaha mid kastaa ay gaar u yihiin. Shirkadaha maraakiibtu waxay u baahan yihiin xog ku saabsan khatarta waddada ay dooranayaan. Masuuliyiinta xeebuhu waxay u baahan yihiin hab ay warbixinaha ku wadaagaan iyo cid masuul ka noqota natiijada dhacdo kasta. Joogitaanka hawlgallo badan ayaa sii xoojinaya baahida loo qabo in masuuliyadaha la kala caddeeyo, maadaama safarka markab ganacsi uu ka gudbi karo aagagga ay kala ilaaliyaan.
IMO waxay dowladaha ay maraakiibtu calankooda wataan kala shaqaynaysaa daryeelka dadka weli la haysto. Waxay sidoo kale awoodda ilaalinta badaha gobolka ku taageeraysaa Hindisaha Xeerka Hab-dhaqanka Jabuuti. Iskaashiga masuuliyiinta xeebaha iyo dowladaha markabku hoos yimaado ayaa hawlgalka soo furashada ku xira ilaalinta sii socota ee shaqaalaha.
Hawlgallada hadda socda waxay leeyihiin natiijooyin ay tahay in la kala garto: maraakiib dib loo soo celiyay, shaqaale laga soo saaray afduub, dhaawacyo u baahan daaweyn iyo dad la qabtay. Dhimashada shaqaalaha HONOUR 25 waxay u baahan tahay in si gaar ah loo qeexo wixii dhacay. Shaqaalaha weli la haystana waxay u baahan yihiin in dadaalku sii socdo. Qoysaska ay dhibaatadu gaartay, dhammaadka la taaban karo ee samatabbixintu waa in qofkii badda shaqo u aaday uu si nabad ah ugu soo laabto gurigiisa.