UNHCR ayaa 2 Oktoobar daabacday qorshe hay’ado badan wada leeyihiin oo looga jawaabayo xaaladda Yemen ee Jabuuti. Dukumentigu wuxuu ku soo biiray dadaal qaabilaad oo hore u dhaliyay baaq taageero caalami ah. Daabacaaddiisu waxay daba socotaa toddobaadyo ay dad Yemen ka soo gudbayeen una socdeen gobolka Obock.

Shirkii Qaramada Midoobay ee Geneva ee isla maalintaas, Hay’adda Cuntada Adduunka ee WFP waxay sheegtay in ka badan 3,700 Yemeni ahi u soo qaxeen Jabuuti, halkaasna ay ka helayeen gargaar degdeg ah. Socdaalkaasi wuxuu culays saaraya bulshada qaabilaysa, xilli colaadda Yemen ay weli dad kale ku barakicinayso gudaha dalkaas.

Qorshaha cusub wuxuu daba socdaa baaqii taageero ee lagu sharaxay warbixintii PUNT NEWS ee 27 Sebteembar. UNHCR waxay diiwaangelisay in ka badan 3,000 qof oo yimid ilaa 22 Sebteembar, kuwaas oo culays saaray qaabilaadda, hoyga iyo adeegyada aasaasiga ah. Markii qoysas kale soo gudbeen, jawaabtu waxay u baahatay inay qaabisho dadka cusub, iyadoo sii caawinaysa dadkii hore u joogay gobolka Obock.

Imaanshaha iyo gargaarka sii socda

Hannaanka qaabilaaddu wuxuu bilaabmaa ka hor inta qoys uusan gaarin hoy uu muddo joogayo. Dadka badda ka imanaya waxay u baahan karaan biyo, cunto, gaadiid iyo caafimaad, iyadoo masuuliyiintu diiwaangelinayaan aqoonsiga iyo baahida ilaalin ee qof kasta. Hawlahaasi waxay markaas ku xirmaan diiwaangelin rasmi ah, hoy iyo helitaanka adeegyo. Abaabulidda jawaabtu waxay ka dhigan tahay in dadka loo gudbiyo marxaladahaas, halkii soo degitaanka xeebta oo keliya loo arki lahaa dhammaadka caawinta.

Warbixintii Sebteembar waxay Obock, Khor Angar, Moulhoule iyo Godoria ku dartay goobaha dadku yimaadaan, waxayna sharaxday in dadka loo wareejinayay tuulada qaxootiga Markazi. Kala fogaanshaha goobahaasi wuxuu leeyahay macne hawleed. Doonyuhu waxay gaari karaan meelo kala duwan oo xeebta ah, halka diiwaangelinta iyo gargaarka joogtada ahi ay u baahan yihiin xarumo, shaqaale iyo sahay. Gaadiidku wuxuu isku xiraa meesha qofku ka soo dego iyo hay’adda awoodda u leh inay bixiso taageerada xigta.

Qoysas qaar waxay la joogeen qoysas Jabuutiyiin ah iyo xubno ka tirsan bulshada Yemen ee hore dalka ugu noolayd, sida warbixintii hore diiwaangelisay. Qaabilaaddu waxay sidaas uga fidsan tahay hal xarun qaxooti. Qoyska martigeliya wuxuu bixin karaa meel degdeg ah oo la seexdo, isagoo haddana ku tiirsan biyaha, cuntada iyo caafimaadka ay isticmaalaan dadka deegaanka. Gargaar ku kooban hal xero wuxuu ka tegayaa qayb ka mid ah culayska socdaalku keenayo.

Arrintu sidaas waxay ugu xiran tahay awoodda adeegyada muddo ka dib. Meel qoys maanta loo qoondeeyay waxay sii ahaanaysaa mid mashquulsan inta qoysku hoyga u baahan yahay. Dad kale oo yimaada waxay markaas u baahan yihiin meel dheeraad ah ama hab kale oo lagu dejiyo. Hoyga, diiwaangelinta iyo adeegyada waa in wadajir loo qorsheeyaa, maadaama ballaarinta qayb keliya aysan si toos ah u ballaarin qaybaha kale ee jawaabta.

Gudub gaaban iyo barakac dheer

Juqraafiga Bab al-Mandab wuxuu sharxayaa sababta Jabuuti u qaabisho dad Yemen ka soo baxaya. Marinku wuxuu labada xeebood isku soo dhoweynayaa meesha koonfureed ee Badda Cas. Isla juqraafiga isu keena maraakiibta ganacsiga ayaa dadka colaadda ka cararaya siinaya waddo ay u mari karaan xeebta Afrika. Masaafad biyaha ah oo kooban ayaa haddana noqon karta bilowga muddo dheer oo qofku gurigiisa ka maqnaado.

Farqiga u dhexeeya waqtiga gudubka iyo muddada barakaca ayaa sharxaya sababta taageeradu u baahan tahay inay sii socoto. Safarka degdegga ahi wuxuu u baahan karaa gurmad. Joogitaanka ammaan ah ee ka dambeeya imaanshaha wuxuu leeyahay baahiyo maalin kasta soo noqda: cunto, biyo, daaweyn, agab qoys iyo waxbarasho. Nidaamka qaabilaaddu waa inuu gurmadka dhow ku xiraa baahiyahaas joogtada ah, iyadoo tirada iyo waqtiga dadka kale ee iman doona ay weli is beddeli karaan.

Warbixintii hore ee PUNT NEWS waxay isku-duwidda caalamiga ah ku xiriirisay shir 16 Sebteembar dhex maray Jabuuti iyo bahwadaagta Qaramada Midoobay. Masuuliyiintu waxay markaas dalbanayeen taageero hoy, cunto, biyo, caafimaad iyo ilaalin. Daabacaadda qorshaha hay’adaha badan waxay sii waddaa silsiladdaas, iyadoo baaq iyo gurmad laga gudbayo tixraac qorshe oo la wadaago.

Su’aasha maalgelintu waxay si toos ah uga dhalanaysaa masuuliyadahaas. Gaadiidka, sahayda iyo shaqaalaha waa in la sii joogteeyaa inta dadku caawimaad u baahan yihiin. Ballanqaad mar la shaaciyay iyo adeeg qoys gaar ah loo gaarsiiyay waa laba marxaladood oo kala duwan. Hay’adaha isku dubbaridaya waa inay labadooda isku xiraan iyagoo adeegsanaya wax soo iibsi, shaqaalayn iyo qaybin, isla markaana yareynaya meelaha ay ka bannaanaan karto shaqada hay’adaha waajibaadyadoodu kala duwan yihiin.

Culays ka jira labada xeebood

Xaaladda Yemen ayaa weli ah meesha socdaalkani ka bilaabmayo. Qoysaska Jabuuti imanaya waxay ka tageen colaad saamaynteedu ka sii socoto dhinaca kale ee biyaha. Masuuliyiinta qaabilaya ma go’aamin karaan goorta qoys si ammaan ah gurigiisii ugu noqon karo. Waxay abaabuli karaan qaabilaad iyo xiriir ay la yeeshaan hay’adaha gargaarka masuulka ka ah. Culayska shaqadu wuxuu sidaas ku xiran yahay dad cusub oo imanaya iyo baahiyaha dadkii hore u yimid labadaba.

Jabuuti, jawaabtu waxay sidoo kale ku saabsan tahay sii wadidda adeegyada aagga dadka qaabilaya. Doorka Obock wuxuu hay’adaha deegaanka dhex gelinayaa xaalad asalkeedu ka yimid dal kale. Bulshada, adeegyada caafimaadka iyo gaadiidleydu waxay qayb ka noqonayaan shabakadda wax ku oolka ah ee qaabilaadda. Taageeridda shabakaddaasi waxay u baahan tahay in la eego meelaha dadku dhab ahaan joogaan iyo xarumaha ay isticmaalaan, halkii lagu koobnaan lahaa tirada dadka xeebta yimid.

Dhinaca kale ee biyaha, WFP waxay sheegtay in ka badan 152,000 qof inay barakaceen toddobaadyadii dhowaa, dagaalkuna uu gargaarka ka hor istaagay 350,000 qof oo ku nool qaybo ka mid ah Taiz iyo Hodeidah. Qiimaha burka qamadiga ee qaybo Taiz ah wuxuu laba toddobaad ku kordhay 10%. Culaysyadaasi waxay weheliyaan socdaalka Jabuuti ku wajahan, waxayna sii adkaynayaan baahiyaha horyaalla bulshada qaabilaysa.

Qorshaha 2 Oktoobar iyo tirada la cusbooneysiiyay ee dadka yimid waxay calaamad u yihiin marxaladdii ugu dambaysay ee hannaankan. Hawsha dhexe weli waa in isku-duwidda hay’adaha loo beddelo qaabilaad shaqaynaysa, hoy iyo adeegyo. Qoys badbaado u soo gudbay wuxuu weli u baahan yahay meel deggan oo uu ku noolaado iyo hab uu ku daboolo baahiyaha maalinlaha ah. Buuxinta baahiyahaasi waa masuuliyadda sii socota ee daba timaadda doon kasta oo xeebta soo gaarta.