Golaha Ammaanka Qaramada Midoobay ayaa 8 Oktoobar si isku raacsan u kordhiyay nidaamka cunaqabataynta Darfur ilaa 11 Diseembar, isagoo tallaabooyinka sii hayay, waqti dheeraad ahna u oggolaaday wadaxaajoodka. Qaraarka 2830 wuxuu sidoo kale xilka guddiga khubarada kordhiyay ilaa 11 Janaayo 2027. Go’aanku wuxuu shaqaynaya ku sii hayaa nidaam caalami ah oo hore u jiray. Muhiimaddiisa dhabta ahi waxay ku xidhan tahay waxa dawladuhu dhaqan geliyaan iyo waxa khubaradu ka xaqiijin karaan jebinta xeerarka.
Kordhintani waa sii wadid farsamo oo muddo gaaban ah, waxayna daba socotaa kordhin hal bil ah oo Sebtembar la ansixiyay. Ma soo rogayso cunaqabatayn cusub oo hubka dalka Suudaan oo dhan ah. Nidaamka ku dhisan Qaraarka 1591 waxaa ka mid ah xayiraad hub oo Darfur khusaysa, iyo xayiraado socdaal iyo xannibaado hantiyeed oo saaran dad iyo hay’ado la magacaabay. Tallaabooyinku waxay leeyihiin xadad kala duwan: xayiraad hubka gobol loo geeyo way ka duwan tahay xannibaad maaliyadeed oo qof ama urur liiska ku jira ku xidhan.
Labada waqti kama dambays ah waxay qabtaan shaqooyin kala duwan. 11 Diseembar waa maalinta ay ku eg yihiin tallaabooyinka cunaqabataynta ee kordhintan. 11 Janaayo 2027 waa taariikhda goonida ah ee xilka khubarada. Guddiga khubaradu wuxuu taageeraa kormeerka dhaqan gelinta iyo jebinta la soo sheego. Sii shaqayntiisu keligeed ma kordhinayso muddada sharci ee tallaabooyinka wixii ka dambeeya taariikhda Goluhu cayimay, labada taariikhoodna midkood ma aha jadwal lagu soo afjarayo dagaalka.
Xayiraad gobol oo waajibaad gaar ah leh
Xayiraadaha hubku waxay ka soo baxeen jawaabtii Golaha ee colaadda Darfur. Tallaabooyinkii 2004 waxay khuseeyeen hay’ado aan dawli ahayn iyo shakhsiyaad ka hawlgala Darfur; Goluhu wuxuu 2005 ballaadhiyay cunaqabataynta si ay u gaadho dhinacyada halkaas ku dagaallamaya. Taariikhda nidaamku waxay muhiim u tahay xadka uu maanta leeyahay. Go’aanka 8 Oktoobar wuxuu sii hayaa diiradda Darfur, isagoo su’aasha hubka meelo kale oo Suudaan ah la gaadhsiiyo ka baxsan xadka juqraafiyeed ee xayiraaddan.
Guddiga cunaqabatayntu wuxuu kormeeraa dhaqan gelinta, tixgeliyaa ka dhaafitaannada, wuxuuna eegaa xogta dawladaha xubnaha ah iyo khubaradu soo gudbiyaan. Waxaa ku jira dhammaan 15-ka xubnood ee Golaha Ammaanka, go’aamadiisana wuxuu ku gaadhaa isku raac. Khubaradu waxay keenaan baaritaan iyo falanqayn shaqadaas taageera. Guddiga iyo khubaradu waa qaab kormeer; xakamaynta xuduudaha, tallaabooyinka maaliyadeed iyo hawlaha kale ee dhaqan gelintu waxay ku xidhan yihiin waajibaadka iyo ficillada dawladaha.
Xayiraadda hubku waxay leedahay xeerar ku saabsan hubka iyo agabka la xidhiidha, iyo caawinta khusaysa. Waxay sidoo kale leedahay ka reebitaanno qeexan. Hagidda guddigu waxay oggolaanaysaa hawlo kormeer iyo taageero nabadeed oo qaarkood la fasaxay, agab aan wax dilin oo keliya ujeeddo gargaar ama ilaalin leh, iyo dhar ilaalin oo shaqaale gaar ahi si ku meel gaar ah Suudaan ugu geeyo adeegsigiisa shakhsiyeed. Kala duwanaantani waa muhiim, sababtoo ah nidaamku wuxuu xakameeyaa sahayda ciidan isagoo oggolaanaya ujeeddooyin gargaar iyo ilaalin oo la qeexay.
Hagiddaas waxay sidoo kale dawladda Suudaan ka dalbanaysaa oggolaanshaha guddiga ka hor inta aanay qalab iyo sahay ciidan u qaadin Darfur. Shuruuddaasi way ka duwan tahay ka reebitaannada joogtada ah. Kordhinta nidaamku waxay sii haysaa habraacyadan; macnaheedu ma aha in rar kasta oo la soo sheego si toos ah loo oggolaaday, ama in agab kasta oo hay’ad gargaar isticmaasho uu mamnuuc yahay. Nooca sharci ee alaabta iyo halka loo wado ayaa go’aamiya waajibaadka khuseeya.
Xayiraadaha socdaalka iyo xannibaadaha hantidu waxay ku shaqeeyaan magac gelin, halkii ay ka noqon lahaayeen mamnuucid guud oo dhaqdhaqaaqa rayidka ama dhaqaalaha caadiga ah. Tallaabooyinkaas, su’aasha khusaysa waa in qofka ama hay’addu ku jirto nidaamka iyo waxa dawlad laga rabo inay sidaas darteed samayso. Baaritaanka xayiraadda hubka, liis gelinta qof iyo codsiga ka dhaafitaan waa qaybo kala duwan oo nidaamka ah. Kordhintu waxay qaabkaas hay’adeed sii haysaa.
Kordhinta iyo dhaqan gelinta
Sudanese Alliance for Rights waxay Golaha ku boorrisay inuu waqtiga dheeraadka ah u adeegsado tallaabo ka gudubta kordhinta farsamo, oo xooggan oo lagaga hortagayo qulqulka hubka. Bayaankeedu waa jawaab u doodis ah oo ku saabsan kordhinta, halkii uu ka ahaan lahaa xayiraad cusub oo hore loo ansixiyay. Kala saaristu waxay oggolaanaysaa in labada arrimood la qiimeeyo: Goluhu wuxuu isku raacay sii haynta tallaabooyinka jira, halka isbahaysigu dalbaday jawaab saamayn weyn leh.
Rayidka, sii socoshada nidaamka hay’adaha iyo ilaalinta degdegga ahi waxay ku shaqeeyaan waqtiyo kala duwan. Go’aanka cunaqabatayntu wuxuu dejiyaa waajibaad, wuxuuna taageeraa kormeerka shabakadaha sahayda. Dawaynta degdegga ah, cunto gaadhsiinta iyo marin ammaan ahi waxay u baahan yihiin ficil halka dadku ku nool yihiin oo ku socdaan. Shirkii WHO ee 6 Oktoobar wuxuu tilmaamay culays caafimaad oo daran kaddib safar Darfur lagu tagay, iyo farqi weyn oo maalgelinta jawaabta Suudaan ah. Sii haynta cunaqabatayntu ma keenayso khayraadkaas maqan.
Kala duwanaanta juqraafiyeed waxay weli muhiim tahay marka la akhrinayo weerarrada kale ee Suudaan. Weerarkii 9 Oktoobar ee laga soo sheegay Abu Shandi, gobolka Blue Nile, waa dhacdo gaar ah oo ka baxsan Darfur. Sheegashooyinka khasaaraha iyo masuuliyaddu waxay u baahan yihiin xaqiijin u gaar ah. Go’aankii Golaha ee maalintii ka horreysay looma soo bandhigi karo jawaab laga bixiyay weerarkaas dambe, inkasta oo labaduba khuseeyaan dagaalka guud iyo ilaalinta rayidka.
Kordhintu waxay 11 Diseembar ka dhigaysaa waqtiga xiga ee tallaabooyinku ku eg yihiin, waxayna kormeerka khubarada sii haysaa ilaa Janaayo. Waxa xiga waxay ku xidhan yihiin go’aanka dambe ee Golaha iyo dhaqan gelinta muddada u dhexaysa. Hadda, horumarka la xaqiijiyay waa sii socoshada nidaamka Darfur oo leh xadkiisa jira. Qiimaynta saamayntiisu waxay u baahan tahay caddeyn dhaqan gelin iyo qulqul hub, halkii ansixinta qaraar loo qaadan lahaa caddayn ah in sahaydii joogsatay.