13 Nofeembar: siyaasiyiin oo dalbaday wadatashi ballaaran

Koox isku magacawday Golaha Siyaasiyiinta iyo Aqoonyahannada Puntland ayaa 13 Nofeembar ka digtay in wax-ka-beddelka dastuurka la sii wado iyada oo aan la samayn wadatashi ballaaran. Kooxdu waxay ku baaqday in laga qaybgeliyo bulshada iyo dhinacyadii ka qayb qaatay aasaaskii Puntland, iyadoo sheegtay in kala-qaybsanaan iman karto haddii aan heshiis la gaarin. Puntland Post ayaa tebiyey bayaanka. Digniintu waa mowqif siyaasadeed oo loo nisbeeyey kooxda; ma xaqiijinayso in rabshado dhaceen ama baarlamaanku ansixiyey wax-ka-beddelka.

Fadhigii 12 Nofeembar wuxuu ahaa marxalad dib-u-eegis guddi. Khilaafka wadatashigu keligiis ma caddeeyo in qodob dastuuri ah la jebiyey.

Golaha Wakiillada Puntland ayaa 12 Nofeembar ka dooday hindisaha wax-ka-beddelka dastuurka intii lagu jiray fadhigii tobnaad ee kal-fadhiga 59aad, sida Horseed Media werisay. Golaha waxaa loo soo bandhigay warbixin ay diyaariyeen guddi gaar ah oo loo xil saaray inay daraaseeyaan qodobbada ay xukuumaddu hore u soo jeedisay.

Guddoomiyaha baarlamaanka iyo labadiisa ku-xigeen ayaa shir-guddoomiyey fadhiga. Guddigu wuxuu soo bandhigay natiijada falanqayntiisa iyo wada-tashiyo uu la yeeshay hay’ado dowladeed iyo qaybo ka mid ah bulshada rayidka ah. Fadhigu wuxuu ahaa dib-u-eegis baarlamaan, mana ahayn codbixin kama dambays ah oo lagu ansixiyey qodobbada.

Marxaladda guddiga

Wax-ka-beddelka dastuurka wuxuu mari karaa marxalado kala duwan: soo-jeedin, baaritaanka guddiga, wada-tashi, dood iyo go’aan rasmi ah oo waafaqsan xeerarka. Fadhigii 12 Nofeembar wuxuu khuseeyey marxaladda guddiga, waana in laga soocaa ansixinta qoraal dastuuri ah oo cusub.

Horseed waxay sheegtay in guddigu gudbiyey natiijooyin iyo talooyin ka yimid kulammo uu la yeeshay hay’adaha iyo bulshada rayidka ah. Warbixinta guddiga oo dhammaystiran iyo dhammaan qodobbada la beddelayo laguma soo bandhigin warbixinta. Sidaas darteed saameynta qodob kasta laguma go’aamin karo hadal guud.

Wada-tashigu waa muhiim sababtoo ah dastuurku wuxuu qaybiyaa awoodaha hay’adaha, wuxuuna qeexaa habraacyada doorashada. Xitaa isbeddel u muuqda mid farsamo wuxuu saameyn karaa cidda awoodda leh iyo matalaadda dadka. Cawaaqibka sharci wuxuu ku xiran yahay qoraalka saxda ah ee la ansixiyo.

Isla xisaabtanka baarlamaanka

Dib-u-eegista baarlamaanku waxay fursad u tahay baaritaanka hindisaha xukuumadda. Xildhibaannadu waxay weydiin karaan caddayn, hubin karaan waafaqsanaanta qodobbada jira, waxayna eegi karaan saamaynta muwaadiniinta iyo hay’adaha. Diiwaanka dadweynaha waa inuu muujiyo qodobbada la baarayo.

Murannadii dastuuriga ahaa iyo isbeddelladii doorashooyinka ee hore Puntland uga dhacay waxay dhaliyeen diidmo siyaasadeed. Taariikhdaasi waxay kordhinaysaa muhiimadda habraaca cad, hase yeeshee ma caddaynayso in fadhigan gaarka ahi sababay qalalaase ama muran cusub.

Su’aalaha hadda jira waxaa ka mid ah in guddigu beddel ku sameeyey hindisaha, in ururrada siyaasadda la siinayo qoraalka iyo sida xildhibaannadu u wajahayaan diidmooyinka. Jawaabahaas waxay u baahan yihiin diiwaanka baarlamaanka ee dambe.

Geeddi-socod weli socda

Warbixinta guddigu waxay horumarinaysaa shaqada sharci-dejinta, mana go’aaminayso natiijadeeda. Soo bandhigidda qoraalka, talooyinka iyo codbixinnada waxay dadweynaha siin kartaa awood ay ku qiimeeyaan isbeddellada.

Kala saaridda dib-u-eegista iyo ansixintu waxay muhiim u tahay Puntland iyo muranka federaalka. Wax-ka-beddel habraaca Puntland saameeya wuxuu noqon karaa arrin siyaasadeed oo weyn isaga oo aan si toos ah u xallin xiriirka Muqdisho.

Waxa 12 Nofeembar la xaqiijiyey waa in baarlamaanku baaray hindise wax-ka-beddel ah kaddib wada-tashiyo, mana jirto codbixin kama dambays ah oo la caddeeyey. Warbixinnada dambe waa inay raacaan qoraalka, codadka xildhibaannada iyo saamaynta ansixinta haddii ay dhacdo.

Hadda tallaabada goluhu waa marxalad cusub oo dood dastuuri ah. Macnaheedu wuxuu ku xirnaan doonaa nuxurka wax-ka-beddellada iyo habraaca ay wakiilladu ku go’aaminayaan ansixintooda.

Shaqada guddigu waxay abuuri kartaa diiwaan lala barbar dhigo hindisaha xukuumadda. Xildhibaannada iyo dadweynuhu waxay u baahan yihiin inay ogaadaan qodobbada la beddelayo, haddii ay jiraan xeerar kala-guur iyo sida wax-ka-beddelladu ula xiriiraan sharciga doorashada. Iyadoo aan qoraalka la hayn, falanqayntu waa inay ku ekaataa habraaca, halkii laga sheegi lahaa in awood gaar ahi durba hay’ad laga wareejiyey.

Wada-tashiyada dadweynuhu waxay leeyihiin miisaan sharci oo kala duwan. Kulan wuxuu ururin karaa aragtiyo, laakiin jiritaankiisu keligiis ma caddeeyo heshiis loo dhan yahay ama buuxinta dhammaan shuruudaha. Warbixin lagu kalsoon yahay waxay sheegi lahayd ka qaybgalayaasha, su’aalaha laga hadlay iyo jawaabta guddigu ka bixiyey diidmooyinka muhiimka ah. Warbixinta 12 Nofeembar waxay xustay wada-tashi, mana soo bandhigin diiwaanka buuxa.

Murannada dastuuriga ah waxay sii xoogaysan karaan marka marxalad bilow ah loo qaato go’aan dhammaystiran. Awoodda baarlamaanka ee baaritaanka hindisaha xukuumadda waa qayb ka mid ah dheelitirka hay’adaha. Cawaaqibka sharci wuxuu ku xirnaan doonaa codbixinta iyo qodobbada ugu dambeeya haddii la ansixiyo. Hadda caddayntu waxay taageertaa dib-u-eegis rasmi ah iyo hannaan socda, ee ma aha dastuur cusub oo durba la dhaqan geliyey.

Dib-u-habaynta dastuuriga ahi waxay taaban kartaa habka ay xukuumadda, baarlamaanka iyo hay’adaha doorashadu u wada shaqeeyaan. Si loo qiimeeyo soo-jeedinta, dadka Puntland waxay u baahan yihiin qoraalka hore iyo kan cusub oo la barbar dhigay, sababta qodob kasta loo beddelayo iyo caddaynta ay guddigu u adeegsadeen talooyinkooda. Waxaa kaloo muhiim ah in la diiwaangeliyo aragtiyada ururrada siyaasadda iyo bulshada rayidka ah, lagana sooco taageero guud iyo oggolaansho sharci. Warbixinta fadhiga 12 Nofeembar waxay bilow u tahay baaritaan dadweyne, waana in natiijooyinka dambe loo raaco codbixinta iyo dukumiintiyada rasmiga ah.