Wararka sheegaya in dawladda Muqdisho ay diyaarinayso mushahar si toos ah loo siiyo ciidamo ku sugan Puntland waxay keenayaan su’aal ka weyn xulashada shirkadda lacagta gudbinaysa: yaa maalgelin kara, amri kara, kormeeri karana ciidamo marka maamulladu isku hayaan awoodahooda? Lacag elektaroonig ah waxay gaarsiin kartaa askari mushahar uu xaq u leeyahay. Waxay kaloo adkayn kartaa xiriirka hay’adeed ee lacag-bixiyaha iyo qaataha. Sidaas darteed, qiimaynta nidaamka la soo sheegay waxay u baahan tahay in si kala gaar ah loo eego awooddiisa maamul, ilaalintiisa maaliyadeed iyo cawaaqibkiisa siyaasadeed.
Caasimada Online waxay 6 Nofeembar werisay in ciidamada Muqdisho ka amar qaata ee Puntland jooga loo qaybinayo kaararka Hormuud, kaddib markii Puntland diidday in mushaharkooda loo mariyo bangiyada ganacsiga ee deegaannadeeda. WardheerNews waxay soo werisay war la mid ah. Labada warbaahin midkoodna ma daabicin amarka mushaharka, diiwaanka dadka loo bixinayo ama xogta wareejinta lacagaha ee nidaamkaas. Arrintu waxay weli tahay war loo nisbeeyay ilihiisa; ma aha go’aan caddeeyay in shirkad lacag-bixineed ama hay’ad dawladeed ay dembi gashay.
Khilaafku wuxuu yeelanayaa cawaaqib haddii beddelka habka lacag-bixintu sii adkeeyo silsilad talis oo Puntland diiddan tahay. Lacag toos ah waxay yareyn kartaa dhex-dhexaadiyeyaasha, waxayna shaqaalaha u sahli kartaa inay helaan wixii lagu lahaa. Waxay sidoo kale lacag-bixiyaha u oggolaan kartaa inuu sii haysto xiriir hawlgal oo ka baxsan nidaam deegaanka laga aqbalay. Suurtagalnimadaas kala duwan waxay u baahan tahay caddaymo kala duwan. Diiwaanka bangi ama jeebka moobilku wuxuu muujin karaa in lacag wareegtay; keligiis ma go’aamin karo sharciyadda joogitaanka ciidanka ama cidda awoodda u leh bixinta amarrada.
Diyaargarowga amnigu wuxuu farqigaas siinayaa muhiimad wax-ku-ool ah. Warbixinta Horseed Media ee 5 Nofeembar waxay sheegtay in Golaha Wasiirada Puntland dib u eegay xaaladda amniga, hawlgallada ka dhanka ah Daacish iyo al-Shabaab, diyaargarowga Hawlgalka Onkod iyo la dagaallanka burcad-badeedda. Dib-u-eegistaasi waxay muujinaysaa mudnaanta amni ee maamulka laga soo sheegay. Ma caddaynayso in iska-horimaad lala galo ciidamada Muqdisho mushaharka siiso uu dhow yahay. Talisku wuxuu u baahan yahay in lagu qiimeeyo amarrada, heshiisyada joogitaanka iyo kormeerka rayidka, iyadoo aan mushahar laga hadlayo laga soo saarin gunaanad dagaal.
Qorshaha lacag-bixinta ee Muqdisho iyo khataraha dembiyada maaliyadeed
Nidaamyada lacag-bixinta moobilku waxay leeyihiin laba door oo dhaqaale iyo hay’adeed: waxay ballaarin karaan helitaanka adeegyada maaliyadeed, waxayna fududayn karaan macaamilka, halka kormeer daciif ahi uu abuuri karo fursado khiyaano, lacag-dhaqid iyo dembiyo kale oo maaliyadeed oo dijitaal ah. Khilaafka la soo sheegay ee mushaharka tooska ah ee shaqaalaha Puntland jooga, isku-day kasta oo dawladda Muqdisho ay adeegyada lacagta moobilka ugu adeegsanayso inay hareer marto hay’adaha Puntland wuxuu dhalinayaa walaac culus oo ku saabsan faragelin siyaasadeed, ka-wareegidda xeerarka iyo isla-xisaabtanka maaliyadeed. Haddii nidaamyadaasi ku lug yeeshaan khiyaano ula kac ah, dad lacagta ka faa’iidaysta oo la qariyo ama awoodda lacag-bixinta oo si khaldan loo sheegto, waxay kaloo keenayaan walaac ku saabsan khiyaano siyaasadeed. Farqiga u dhexeeya mushahar toos ah oo sharci ah iyo hareer-marin siyaasad ku salaysan wuxuu ku xiran yahay awoodda sharci ee khusaysa, hufnaanta nidaamka iyo waxtarka kormeerka. Hababka ka baxsada ilaalintaas waxay fududayn karaan khaladaad maaliyadeed, daciifin karaan isla-xisaabtanka hay’adaha, dhaawici karaanna kalsoonida nidaamka maaliyadeed. Waxyeellada dhaqaale waxay si gaar ah ugu cuslaan kartaa dadka nugul, iyada oo keenta lacag-lumis, wareejin hakata iyo taageero muhiim ah oo adkaata helitaankeedu.
Tani waa qiimayn khatar oo shuruudaysan. Muranka awood-qaybsiga keligiis ma caddaynayo lacag-dhaqid, mushahar sharci ahna khiyaano uma noqonayo isticmaalka lacagta moobilka awgiis. “Khiyaano siyaasadeed” halkan waxay tilmaamaysaa walaac ku saabsan marin-habaabin iyo isla-xisaabtan; ma aha go’aan sharci oo ka dhan ah dawladda Muqdisho ama Hormuud. Macaamilka gaarka ah, ujeeddadiisa la oggolaaday, qofka dhabta ah ee ka faa’iidaysta iyo wax kasta oo si ula kac ah loo qariyay ayaa u baahan baaritaan ka hor inta aan la caddayn eedayn dembiyeed.
Soomaaliya waxay leedahay qaab sharciyeed ku habboon baaritaankaas. Diiwaanka xeerarka Bangiga Dhexe wuxuu taxayaa xeerarka lacagta moobilka iyo wax-ka-beddelkii 2025 ee sharciga ka hortagga lacag-dhaqidda. Guddiga Qaranka ee Ka Hortagga Lacag-dhaqiddu wuxuu jeebabka moobilka ku daraa hay’adaha warbixinta laga rabo, kuwaas oo waajibkoodu ka mid yahay xaqiijinta macaamiisha, kaydinta diiwaannada, qiimaynta khatarta iyo soo-sheegidda macaamillada laga shakiyo. Su’aashu waa in adeeg-bixiyaha iyo hay’adda lacagta bixinaysaa ay nidaamkan ku dabaqayaan shuruudaha khuseeya. Sheegashada ah in lacagta moobilku asal ahaan xeer la’aan tahay waxay qarinaysaa su’aashaas muhiimka ah.
Daraasadda Bangiga Adduunka ee suuqa lacagta moobilka Soomaaliya waxay sharxaysaa sababta ilaalintu uga muhiimsan tahay khilaafkan keliya. Talooyinkii 2018 waxay xoogga saareen ilaalinta lacagaha macaamiisha, adeeg la isku hallayn karo, xog-ilaalin, maaraynta cabashooyinka iyo warbixin adag. Mabaadi’daasi waxay weli bixiyaan halbeegyo falanqayn, iyadoo aan xogtii suuqa ee xilligaas loo rogin tirooyin maanta jira. Loollan siyaasadeed oo hakad geliya lacag sharci ah wuxuu gaari karaa qoysas aan saamayn ku lahayn khilaafka. Ilaalinta helitaanka adeegga iyo fulinta xeerarku waa masuuliyad wada saaran hay’adaha iyo shirkadaha.
Nidaam mushahar oo la difaaci karo wuxuu kharash la ansixiyay ku xirayaa qof la aqoonsan yahay iyo waajib shaqo oo diiwaangashan. Wuxuu haynayaa raad lacag-bixineed, wuxuu iswaafajinayaa liiska mushaharka iyo diiwaanka shaqaalaha, wuxuuna hanti-dhawrka awoodda leh u oggolaanayaa baaritaanka khaladaadka. Hay’adaha kormeerku waa inay helaan xogta ay waajibaadkoodu u baahan yahay, iyadoo xogta shakhsiga laga ilaalinayo faafin siyaasadeed oo aan loo baahnayn. Kuwani waa talooyin maamul lala xisaabtami karo. Waa inay khuseeyaan lacagaha Puntland bixiso iyo kuwa Muqdisho ka yimaada labadaba, iyadoo leexinta, laba-jeer-bixinta iyo faragelinta lagu eegayo halbeeg isku mid ah.
Imtixaanku wuxuu ugu dambayn khuseeyaa hay’adaha: askartu waa inay mushahar sharci ah ku helaan hab xuquuqdooda ilaaliya, rayidkuna waa inuu yaqaan cidda kharashka oggolaanaysa iyo cidda ciidanka amarta. Mushahar loo xannibo cadaadis siyaasadeed ama salka nidaam lacag-bixineed oo barbar socda oo la qariyo midkoodna ma keenayo xal waara. Awood si lagu heshiiyay loo qaybiyo, macaamil la baari karo iyo kormeer maaliyadeed oo shaqeeya ayaa yarayn kara fursadaha wax-is-daba-marinta siyaasadeed iyo xadgudubka maaliyadeed labadaba.