Afka Soomaaliga, musqushu waa meel qashin iyo wasakh lagu ururiyo. Marka magacaas loo adeegsado siyaasadda Muqdisho, waa tusaale si ula kac ah u af badan. Dhaliishu waxay ku wajahan tahay habka maamul, ballanqaadyada dastuuriga ah, isla xisaabtanka iyo xiriirka u dhexeeya madaxda iyo muwaadiniinta. Ma khusayso dadka Muqdisho, kuwaas oo sannado badan la kulmay amni-darro iyo qalalaase siyaasadeed.

Puntland, su’aasha ka dambaysa magacaas ayaa ah in ka qaybgalka hay’adaha federaalku weli u adeegayo danaheeda dastuuriga ah. Shan qodob ayaa muujinaya sababta xiriirku u noqday arrin muran weyn dhalisay.

1. Heshiiska dastuuriga ah

Puntland waxay maamulkeeda dhistay sannadkii 1998, afar iyo toban sano ka hor dastuurkii ku-meelgaarka ahaa ee Soomaaliya ee 2012. Sidaas darteed, hay’adaheedu waxay ka horreeyeen nidaamka federaalka ee maanta.

Dastuurkii 2012 wuxuu aqoonsaday mabaadi’da awood-qaybsiga. Qodobka 54 wuxuu u baahan yahay wada-xaajood dhex mara dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada oo ku saabsan awoodaha iyo kheyraadka. Qodobka 142 wuxuu ilaalinayaa awoodaha qaarkood ee maamulladii hore u jiray, inta laga heshiinayo habaynta federaalka.

Si kastaba, wada-hadallada dastuuriga ahi waxay marar badan abuureen muran ku saabsan cidda xaqa u leh inay beddesho xeerarka aasaasiga ah.

Bishii Maarso 2024, Puntland waxay diidday wax-ka-beddelladii dastuuriga ahaa ee Muqdisho lagu ansixiyey, waxayna sheegtay inay si madax-bannaan u maamuli doonto arrimaheeda ilaa laga gaarayo hannaan dastuuri ah oo lagu heshiiyey.

Dawladda Muqdisho waxay ku doodday in dib-u-eegistu muhiim u tahay xasilloonida siyaasadeed iyo dib-u-habaynta doorashooyinka. Puntland waxay su’aal gelisay sharciyadda isbeddel aanay oggolaan.

Khilaafku wuxuu taabanayaa su’aal aasaasi ah: hay’adaha federaalku ma beddeli karaan awood-qaybsiga iyaga oo aan helin oggolaanshaha maamullada ay awoodahoodu saamaynayaan?

2. Isku ururinta awoodda siyaasadeed

Federaalku wuxuu awoodda dadweynaha u qaybiyaa hay’ado leh xilal dastuurku ilaaliyo. Joogtayntiisu waxay ku xiran tahay xuduudo sharci ah oo la dhaqan geliyo, habraacyo lagu heshiiyey iyo hay’ado xalliya muranka.

Diidmada Puntland waxay la xiriirtaa walaaca ah in wax-ka-beddelka dastuurka iyo hab-dhaqanka maamulka dhexe ay awood dheeraad ah ku ururin karaan madaxtooyada.

Wax-ka-beddelladii 2024 waxay beddeleen nidaamka doorashada madaxweynaha iyo xiriirka madaxweynaha la leeyahay ra’iisul wasaaraha.

Taageerayaashu waxay ku doodeen in isbeddelladu wanaajinayaan isla xisaabtanka iyo xasilloonida dowladda. Dhaliilayaashu waxay su’aal geliyeen saameynta ay ku yeelanayaan xakamaynta awoodda.

Su’aashu waxay tahay in qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee Soomaaliya uu isku waafajin karo dowlad-goboleedyo leh madax-bannaani dhab ah iyo dowlad qaran oo wax-ku-ool ah.

Marka aanay jirin garnaqsi dastuuri ah oo lagu kalsoon yahay, murannadu waxay isu beddeli karaan loollan awood halkii sharcigu xallin lahaa.

3. Amniga iyo masuuliyadda

Puntland waxay leedahay hay’ado amni oo ka shaqeeya la-dagaallanka argagixisada, booliska iyo ilaalinta dhulka. Waxqabadkooda waa in lagu qiimeeyo caddaynta hawlgallada, ilaalinta rayidka, isla xisaabtanka maaliyadeed iyo sharciyadda taliska.

Dowladda federaalku sidoo kale waxay leedahay masuuliyado difaac qaran, oo ay ku jiraan isku dubbaridka hawlgallada ciidan iyo taageerada amniga ee caalamiga ah.

Arrimahaasi waxay keenayaan su’aalo ku saabsan taliska, maalgelinta, wadaagga xogta sirdoonka iyo isla xisaabtanka.

Yaa go’aaminaya halka ciidamadu hawlgalayaan? Yaa mushaharkooda bixinaya? Yaa oggolaanaya taageerada dibadda? Yaa baaraya gefafka?

Marka xiriirka siyaasadeed xumaado, hubanti la’aantu waxay wiiqi kartaa wada-shaqaynta amniga iyo jawaabta laga bixiyo kooxaha hubaysan.

Danaha hay’adaha Puntland waxay u baahan yihiin habayn ilaalinaysa kartida hawlgallada, isla markaana qeexaysa masuuliyadda kharashaadka ciidan iyo go’aannada amni.

4. Dakhliga, kheyraadka iyo awoodda dhaqaalaha

Madax-bannaanida siyaasadeed waxay yeelataa macne kooban haddii aan la helin awood maaliyadeed.

Murannada canshuuraha, gargaarka dibadda, maalgelinta horumarinta, kheyraadka dabiiciga ah iyo kaabayaasha dhaqaalaha ayaa go’aamiya hay’adaha awooda inay adeegyo bixiyaan iyo inay maalgashi muddo dheer ah sameeyaan.

Heshiiskii dastuuriga ahaa ee 2012 wuxuu saadaaliyey wada-xaajood ku saabsan awoodaha iyo kheyraadka. Khilaafka sii socda wuxuu kicinayaa su’aasha ah sida dakhliga loo ururinayo, loo qaybinayo, loona xisaabinayo.

Puntland waxay leedahay dano ganacsi oo muhiim ah, oo ay ku jiraan dekedda Boosaaso, xoolaha nool, kalluumaysiga iyo suurtagalnimada horumarinta kheyraadka.

Mustaqbalka dhaqaalaha wuxuu ku xiran yahay sharciyo la saadaalin karo, heshiisyo ganacsi oo la fulin karo, maalgashiga kaabayaasha iyo maaliyad daahfuran.

Qiimayn maaliyadeed oo madax-bannaan waa inay muujisaa waxa Puntland bixiso, hesho, maamusho iyo waxa ay lumin karto marka nidaamyo dastuuri ah oo kala duwan la barbar dhigo.

Eedaha ku saabsan ka faa’iidaysiga aan caddaaladda ahayn ama faa’iidada maaliyadeed waxay u baahan yihiin xisaab iyo caddayn la hubin karo.

5. Sharciyadda matalaadda siyaasadeed

Khilaafka ugu qotada dheer wuxuu ku saabsan yahay oggolaanshaha shacabka.

Dadka Puntland waxay danaynayaan amniga, fursadaha dhaqaale, hay’ado lala xisaabtamo iyo matalaad macne leh. Madaxdu kuma go’aamin karaan rabitaanka dadweynaha hadallo, go’aanno baarlamaan ama kulammo la soo xulay oo keliya.

Isbeddel kasta oo ku yimaada xiriirka Puntland iyo Soomaaliya wuxuu u baahan yahay caddayn ku saabsan saldhiggiisa sharci, saamayntiisa dhuleed, taageerada shacabka iyo cawaaqibkiisa.

Saddex waddo ayaa doodda ku jira: dib-u-heshiisiin federaal, sii wadidda maamul madax-bannaan oo ku dhex jira nidaam lagu muransan yahay, iyo isbeddel ka qoto dheer oo ku yimaada maqaamka siyaasadeed.

Mid kasta wuxuu soo bandhigayaa su’aalo adag oo ku saabsan jinsiyadda, aqoonsiga caalamiga ah, ganacsiga, wada-shaqaynta amniga iyo xuquuqda dadka laga tirada badan yahay.

Khilaaf dastuuri ah si waarta looma xallin karo iyada oo aan cawaaqibkaas si cad loo eegin.

Su’aasha Muqdisho ay tahay inay ka jawaabto

Tusaalaha musqusha wuxuu muujinayaa caro loo qabo nidaam ay dhaliilayaashu u arkaan mid ku guuldarraystay ilaalinta ballanqaadyada dastuuriga ah. Caradu keligeed ma samayn karto heshiis dastuuri ah ama qorshe dhaqaale.

Hay’adaha Muqdisho waa inay ka jawaabaan tabashada Puntland iyaga oo mara wada-xaajood lagu kalsoon yahay, awood-qaybsi daahfuran iyo habraacyo dastuuri ah oo la hirgelin karo.

Hay’adaha Puntlandna waxaa saaran waajibaad la mid ah oo ku saabsan isla xisaabtanka, dhowrista kala duwanaanshaha siyaasadeed iyo muujinta sharciyadda doorashooyinka dastuuriga ah.

Su’aasha ugu dambaysa waa mid hay’adeed: habkee ayaa ilaalin kara madax-bannaanida Puntland, sugi kara amniga bulshada, isla markaana dhisi kara maamul lala xisaabtamo?

Jawaabtu waxay u baahan tahay awood dastuuri ah, oggolaansho dadweyne oo la muujiyey iyo faham cad oo ku saabsan cawaaqibka dadka mustaqbalkooda la go’aaminayo.