Hoggaanka Puntland waa inuu dulqaadka ka dhammaaday xiriirka Muqdisho u beddelaa dalab ku saabsan heshiis siyaasadeed oo ka duwan kii hore. Doodda ah in hore loo socdo waxay xoog yeelanaysaa marka ay ku dhisan tahay oggolaanshaha dadweynaha, hay’ado shaqaynaya iyo barnaamij la fulin karo. Puntland waxay madaxbannaanideeda maamul u ballaarin kartaa si tartiib ah, ama waxay si degdeg badan u raadin kartaa kala-tag lagu heshiiyo. Labada waddoba waxay u baahan yihiin in hoggaanka iyo dadku wada socdaan, iyagoo maraya go’aan ay muwaadiniintu fahmi karaan, ka doodi karaan, dabadeedna ansixin karaan.

Hay’adaha Puntland waxay ka horreeyeen qaab-dhismeedka federaalka ee maanta jira. Shir bulsho ayaa 1998 lagu dhisay Dawladda Puntland, halka kala-guurkii Soomaaliya ee hay’adaha federaalka ee hadda jira la soo afjaray 2012. Taariikhda dastuuriga ah ee UNEP diiwaangelisay waxay sidoo kale caddeynaysaa qodob muhiim ah: mashruucii lagu aasaasay Puntland wuxuu ku talagalay inay qayb ka noqoto Soomaaliya federaal ah. Taariikhda hay’adaheedu waxay sidaas ku taageeraysaa dalab ah iskaashi lagu heshiiyay. Miisaanka taariikhdu waa muhiim; dadweynaha ayaa go’aaminaya in iskaashigaasi weli danahooda u adeegayo.

Farqigaas ayaa sharxaya sida ka-noqoshada wada-shaqayntu u dhalin karto dood ka sii qoto dheer oo dastuurka ku saabsan. Bishii Maarso 2024, Golaha Wasiirada Puntland wuxuu diiday aqoonsiga hay’adaha federaalka ilaa laga gaarayo heshiis dastuuri ah iyo afti. Reuters waxay go’aankaas u werisay mid shuruud ku xiran. Wuxuu ahaa diidmo ku wajahan wax-ka-beddel dastuuri ah oo hal dhinac sameeyay, mana ahayn gooni-isu-taag ay beesha caalamku aqoonsatay. Su’aasha siyaasadeed waa in sii wadista ka-qaybgalka shuruudaysan ay dib u soo celin karto is-ogolaanshaha, ama ay sii dheeraynayso nidaam aan dhinacyadiisu ku heshiin fulintiisa.

Baaqii Deni ee 31 Oktoobar ee ahaa inuu Xasan Sheekh Maxamuud is casilo, oo laga soo weriyay waraysigiisii Puntland TV, wuxuu muujinayaa iska-horimaadka siyaasadeed ee hoggaanka Puntland iyo dawladda Muqdisho. Muranka maxkamadda iyo madaxtooyada ee xigay wuxuu sii qoto-dheereeyay dhibaatada hay’adaha: dhinacyo kala duwan ayaa isku haya shuruudaha iyo jadwalka kala-guurka siyaasadda. Iskaashi waara ma heli karo kalsooni adag marka ka-qaybgalayaashu isku hayaan cidda dejinaysa xeerarkiisa aasaasiga ah.

Daabacaha PUNT NEWS wuxuu soo sheegay natiijo hordhac ah oo sahan ah, taas oo 87.24% ay wadajir ugu taageereen gooni-isu-taag ama midow dabacsan oo konfedereeshan ah. Habka muunadda loo xulay, tirada jawaab-bixiyeyaasha, taariikhaha sahanka iyo jawaabihii asalka ahaa lama keenin si loo xaqiijiyo. Sidaas darteed, tiradu ma caddaynayso rabitaanka guud ee shacabka, ama taageerada mid kasta oo labada doorasho ka mid ah. Waa inay horseeddaa wadatashi furan oo doorashooyinka dastuuriga ah si gooni ah loo kala dhigayo. Wadatashi lagu kalsoonaan karo waa inuu maqlaa dadka diiddan in wax laga beddelo xiriirka Puntland iyo Soomaaliya.

Gooni-isu-taagga iyo konfedereeshanku waxay horseedayaan natiijooyin kala duwan. Gooni-isu-taaggu wuxuu raadinayaa dawlad madax-bannaan, wuxuuna u baahan yahay wadaxaajood ku saabsan aqoonsiga, xuduudaha, hantida, jinsiyadda iyo waajibaadka. Midowga dabacsan wuxuu u baahan yahay heshiis qeexaya awoodaha dhinac kasta haysto iyo hawlaha la wadaagayo. Labaduba si toos ah ugama dhalanayaan diidmada shir ama wax-ka-beddel dastuuri ah. Puntland waa inay soo bandhigtaa doorashooyinka, kharashkooda iyo hay’adaha fulinaya, iyadoo adeegsanaysa luqad ay qoysaska, ganacsatada iyo bulshadu ku qiimayn karaan.

Waddo tartiib ah waxay xoojin kartaa maamul lala xisaabtamo, dakhli-ururin, kala-caddaynta taliska ciidamada iyo heshiisyo shaqo oo lala galo maamullada deriska. Waddo degdeg ahi waxay hawlahaas ku ururinaysaa kala-guur gaaban oo khatartiisu badan tahay. Rabitaanka degdegga waa la fahmi karaa marka wadaxaajoodku u muuqdo mid daalay. Khatartu waxay soo baxaysaa marka ku-dhawaaqista siyaasaddu ka horrayso nidaamyada mushaharka, ganacsiga, bangiyada, waxbarashada iyo ilaalinta rayidka. Hoggaanku waa inuu muujiyo sida adeegyadaasi u sii soconayaan ka hor inta aanu dadka ka dalban inay qaataan hubanti la’aanta xaalad siyaasadeed oo cusub.

Madaxbannaanida hay’aduhu waxay sidoo kale u baahan tahay isla-xisaabtan ka dhex jira Puntland. Diidmada Muqdisho ma noqon karto cudurdaar lagu aqbalo kormeer liita oo Garoowe ka jira, lacag-bixin aan joogto ahayn ama xannibaad lagu sameeyo tartanka siyaasadda. Dawlad awood dheeraad ah raadinaysa waa inay aqbashaa baaritaan adag oo ay sameeyaan baarlamaanka, hanti-dhawrka, maxkamadaha iyo muwaadiniintu. Xisaabaadku waa inay kala saaraan ballanqaadyada miisaaniyadda, lacagta soo gashay iyo adeegyada la qabtay. Ciidamadu waa inay yaqaaniin taliskooda sharci ah, rayidkuna waa inuu helaa waddo uu ku caban karo marka awood lagu xadgudbo.

Imtixaanka dhaqaaluhu isaguna waa mid la taaban karo. Qoysasku waxay u baahan yihiin xawaalado joogto ah, ganacsatadu xeerar la saadaalin karo, dadka nugulna gargaar aan kala go’in. Kala-guur dastuuri ahi waa inuu ilaaliyaa adeegyada maaliyadeed ee sharciga ah, kana fogaadaa in nidaamka lacag-bixinta loo adeegsado ciqaab siyaasadeed. Kalsoonida ganacsigu waxay ku tiirsan tahay heshiisyo la fulin karo iyo dawlad awood u leh inay waajibaadkeeda gudato. Heshiis nidaamsan waa inuu ilaaliyaa dadka noloshoodu ku xiran tahay dhaqdhaqaaq ka gudba xuduudaha siyaasadda, xitaa kuwa ka aragti duwan hoggaanka.

Wadajirku wuxuu kaloo u baahan yahay taxaddar hadalka ah. Hoggaamiyeyaashu dhaliisha uma simi karaan daacad-darro, mana sheegan karaan in qof kasta taageersan yahay waddada ay doorbidayaan. Awoodda gorgortan ee Puntland waxay ku xoogaysan lahayd go’aan dadweyne oo furan, loo dhan yahay, isla markaana ay hay’ado fulin kara taageerayaan. Hannaankaas ayaa niyad-jabka u beddeli kara awood sharciyadeed oo ka gudubta isbeddelka madaxda, una adkaysata wadaxaajoodka bulshooyinka kale ee Soomaaliya.

Puntland waa inay ka gudubtaa sugitaan aan dhammaad lahayn, iyadoo soo bandhigaysa jadwal wadatashi, diyaargarow hay’adeed iyo wadaxaajood. Midnimadu waa inay tilmaantaa sharciyadda hannaankaas, halkii ay ka noqon lahayd isku-raac qasab ah. Sababta ugu xooggan ee hore loogu socon karo waa in muwaadiniintu mudan yihiin xiriir ay iyagu doorteen iyo hay’ado iyaga u jawaaba. Hoggaanku wuxuu kasbadaa awooddiisa marka uu doorashadaas suurtageliyo.