Dulmar
Maqaalka PUNT NEWS ee Kacaankii 21 Oktoobar wuxuu ku soo beegmay xilli ku habboon dib u eegista taariikhda casriga ah ee Soomaaliya. Qiimihiisa ugu weyn wuxuu ku jiraa su’aasha uu ka keenayo kala duwanaanta sida loo baaro dawladdii kacaanka iyo jabhadihii ka hor yimid, isagoo sidoo kale dib u eegaya waxqabadkii Kacaanka.
Tobannaan sano ayaa Kacaanka gudaha iyo dibaddaba loogu dhaliilayay kali talisnimo iyo cabburin. Dhaliilahaas waxay sal adag ku yeesheen fahamka dadweynaha iyo qoraallada aqooneed ee taariikhda Soomaaliya xorriyadda ka dib. Jabhadaha qaarkoodse, sheekooyin siyaasadeed, qurbajoog iyo kuwo caalami ah dhexdood, waxay ka heleen sharciyad anshaxeed halgankii ay kula jireen kali talisnimada. Rabshadahooda, khilaafaadkooda gudaha, xulafadooda shisheeye iyo kaalintooda kala daadsanaanta Soomaaliya marar dhif ah ayaa si la mid ah loo baaray.
Maqaalka waa in laga akhriyaa kala duwanaantaas. Sida aan u fahmay, xoogga uu saarayo jabhaduhu wuxuu isku dayayaa inuu saxo sida aan sinnayn ee masuuliyadda taariikheed loo qaybiyay, iyadoo aan la yaraynayn ceebihii dawladda. Waxa kale oo uu dhalinayaa su’aal ka ballaaran: intee ayay jabhaduhu ka qayb qaateen kala daadsanaanta weli qaabaysa Soomaaliya? Masuuliyaddooda waxaa lagu qiimayn karaa sharciyadda mucaaradnimadooda iyo habdhaqankoodii dagaalka, iyadoo sidoo kale la eegayo qaababka siyaasadeed, kala qaybsanaanta dhuleed iyo sheegashooyinka awoodda ee ka soo baxay halgankooda.
Ka gudbidda sheekada caadiga ah
Awoodaha maqaalka waxaa ka mid ah inuu xilligii kacaanka ka eego wax ka badan hoggaankiisa iyo dhicitaankiisa. Wuxuu miisaan siinayaa waxqabadkii Kacaanka ee akhriska iyo qoraalka, waxbarashada, mideynta farta, dib u habaynta bulshada, diblomaasiyadda iyo dhismaha hay’adaha qaranka.
Sharaxaaddiisa ansixinta farta Soomaaliga ee 1972 ayaa si gaar ah waxtar u leh. Qorayaashu waxay tilmaamayaan sida dood dheer oo ku saabsan qorista Soomaaligu u noqotay “hawl wax ku ool ah oo ay qabtaan macallimiinta, shaqaalaha dawladda iyo daabacayaashu.” Dawladdii kacaanku waxay dood aqooneed oo tobannaan sano socotay u beddeshay siyaasad qaran, iyadoo Soomaaliga qoran gelisay waxbarashada, maamulka iyo xiriirka dadweynaha. Ololayaashii akhriska iyo qoraalka ee xigay waxay arrintan ka dhigeen isbeddel weyn oo ku dhacay taariikhda dhaqanka iyo waxbarashada. Maqaalku wuxuu taageerayaa qodobkaas isagoo adeegsanaya diiwaanno hay’adeed, oo ay ku jiraan qiimayntii Bangiga Adduunka ee ballaarinta waxbarashada.
Aqoonsiga waxqabadkaas wuxuu ilaalinayaa kala soocidda guulaha taariikheed iyo taageeridda dawladdii fulisay. Xilli taariikheed laguma fahmi karo hal summad siyaasadeed. Maqaalku wuxuu si wanaagsan uga hortagayaa in Kacaanka oo dhan dib looga fasirto masiibadii 1991. Waxqabadkiisu wuu jiray, dhibaatooyinkii sannadihiisii dambena waa inaysan qarin wixii uu hore u qabtay.
Qurxinta taariikhda mucaaradka hubaysan
Wax ku biirinta ugu muhiimsan ee maqaalka waa baaritaanka jabhadihii la dagaallamay dawladdii kacaanka. SSDF, SNM iyo USC waxay meel weyn kaga jiraan sheekooyinka siyaasadeed ee Soomaalida ee is haya. Qaar ka mid ah sheekooyinkaas, mucaaradnimadii dawladdii Siyaad Barre waxay jabhadaha siisay sharciyad dib loo fasiray oo qarisay su’aalaha ku saabsan habdhaqankooda, himilooyinkooda, xulafadooda dibadda iyo masuuliyadda dhibaatada rayidka. Maqaalku wuxuu su’aalo ka keenayaa taas isagoo eegaya dhacdooyin la diiwaangeliyay iyo eedeymo rabshado jabhadeed, oo ay ku jiraan xadgudubyo rayid.
Sida uu uga hadlayo iskaashigii jabhadaha iyo ciidamada Itoobiya intii lagu jiray gelitaannadii dhulka Soomaaliya ee 1980-meeyadii ayaa muhiimad weyn leh. Qorayaashu waxay yiraahdeen: “Mucaarad hubaysan iyo colaaddii dawladaha ayaa ku kulmay magaalooyinka xadka Soomaaliya.” Taasi waxay dhalinaysaa su’aalo adag oo ku saabsan xiriirka mucaaradka gudaha, danaha istaraatiijiyadeed ee shisheeye iyo madaxbannaanida qaranka. Cabasho xaq ah oo laga qabo dawlad ma xalaalayso xulufo kasta ama xeelad ciidan kasta oo lagu rido.
Maqaalku wuxuu sidoo kale muujinayaa madax bannaani fikir. Marka la eego deegaanka tifaftireed ee PUNT NEWS ee xoogga saara Puntland iyo kaalinta SSDF ee taariikhda siyaasadeed ee gobolka, xiriirkaas iyo dareenka laga dhaxlay taariikhda ayaa fududayn karay in dhaliisha la xaddido. Hase yeeshee maqaalku wuxuu baarayaa jabhado sheekooyinkoodu sharciyad weyn ku leeyihiin bulshooyinka sida dhow u yaqaan. Arrintaasi geesinimo ayay u baahan tahay: dhaliilidda cadow fog ayaa ka sahlan in si adag loo eego qaybaha dhibka leh ee taariikhdaada.
Qodobka salka ahi waa cad yahay: ka soo horjeedka kali talisnimo ma siinayo jabhad sharciyad dimuqraadiyadeed, kamana dhaafayo masuuliyadda falalkeeda. Sharciyadda cabashada iyo sharciyadda hababka loo adeegsado waa in si kala gaar ah loo qiimeeyaa.
Miisaanka taariikhda iyo baaritaanka xulashada leh
Waxaa laga yaabaa in lagu doodo in maqaalku aad ugu dheeraaday xadgudubyada jabhadaha, halka uu wax yar ka sheegay cabburintii dawladda. Anigu waxaan qabaa in dooddaasi seegayso ujeeddada maqaalka.
Habdhaqankii kali talisnimo ee Kacaanka, guuldarrooyinkiisii siyaasadeed iyo diiwaankiisa xuquuqda aadanaha ayaa hore fiiro weyn uga helay cilmi baarista, warbixinnada caalamiga ah iyo doodaha siyaasadeed. Maqaal ka hadlaya dhinacyo la dayacay oo habdhaqanka jabhadaha ah khasab kuma aha inuu dib u soo bandhigo dhammaan dhaliishaas si uu u caddeeyo sababta uu mawduuca u doortay. Dalbashada in qoraal kasta uu labada dhinac si isku mid ah uga hadlo waxay sii joogteyn kartaa kala duwanaanta guud ee baaritaanka. Marka koox si baaxad leh loo baaray, koox kalena la qurxiyay, qoraalka wax saxayaa wuxuu si macquul ah xoogga u saari karaa tan dambe. Miisaamiddu ma aha in ammaan iyo eed si siman loo qaybiyo iyadoo aan la eegin caddaynta iyo xaaladda doodda.
Looma baahna in la yiraahdo Kacaanku dhaliil kama sarreyn; dhaliilo badan ayaa hore loo sheegay. Su’aashu waa in cambaaraynta loo jeediyay ay u dhiganto baaritaanka lagu sameeyay ururradii ka hor yimid ee ka qayb qaatay kala daadsanaanta Soomaaliya. Maqaalku wuxuu ku saxan yahay inuu su’aashaas soo celiyo.
Sheekooyinka reer Galbeedka iyo sharciyadda taariikheed
Maqaalku wuxuu sidoo kale tilmaamayaa sida hadalka caalamiga ahi u qaabeeyay fahamka xilligii kacaanka iyo mucaaradkiisa. Dagaalkii Qaboobaa, fasiraadaha dawladaha Afrika iyo jabhadaha ayaa inta badan ku xirnaa safashada juqraafi siyaasadeed iyo danaha istaraatiijiyadeed. Soomaaliya sidaas ayay ahayd: xiriirkii Midowgii Soofiyeeti, u leexashadii dambe ee reer Galbeedka iyo saamayntii gobolka ee Dagaalkii Ogaadeeniya ayaa dejiyay duruufihii caalamiga ahaa ee colaadaheeda.
Sidaas darteed waa macquul in la is weydiiyo in jabhadaha qaarkood ka faa’iideysteen sheekooyin dibadeed oo hormariyay mucaaradnimadooda taliska, halka ay dayaceen siyaasaddooda gudaha, xulafadooda shisheeye ama sida ay rayidka ula dhaqmeen. Mowqifyada reer Galbeedku way kala duwanaayeen; warbixinnada iyo cilmi baaristuna sidoo kale, waxaana jiray hay’ado diiwaangeliyay xadgudubyo labada dhinacba. Su’aashu waxay tahay: waayo aragnimada yaa la weyneeyay, falalka yaa la baaray, sharciyadda yaase aqoonsiga caalamiga ahi xoojiyay?
Aqoonta taariikhdu kama go’na awoodda siyaasadeed. Sheekooyinka kali talisnimada iyo jabhadayntu waxay ku adkaan karaan hay’adaha, iyadoo colaado adag loo soo koobayo laba qaybood oo keliya: dambiilayaal iyo dhibbanayaal. Maqaalku wuxuu ruxayaa kala qaybintaas, wuxuuna adkaynayaa in habdhaqanka jabhadaha si madax bannaan loo qiimeeyo taariikh ahaan iyo anshax ahaan.
Kacaanka, dagaalkii sokeeye iyo masuuliyadda taariikheed
Maqaalku wuxuu sidoo kale si wanaagsan uga hadlayaa burburkii hay’adaha ee dagaalkii sokeeye. Burburkii awoodda dhexe ee 1991 wuxuu meesha ka saaray dawlad kali talis ah, wuxuuna sababay, meelo kalena sii xoojiyay, kala daadashada hay’adaha qaranka, maamulka, waxbarashada iyo ilaalinta rayidka. Qorayaashu waxay rayidkii xilligaas ku tilmaameen dad u bandhigmay “xoogag cusub iyadoo aan la dhisin awood qaran oo wax ku ool ah oo ilaalisa.”
Halkaas ayuu maqaalku ugu xoog badan yahay. Rididda dawlad iyo dhisidda beddel shaqayn kara waa laba hawlood oo kala duwan. Jabhaduhu ciidan ahaan way guulaysan karaan, siyaasaddana way ku fashilmi karaan, gaar ahaan marka aysan lahayn qorshe cad oo maamul loo dhan yahay, sii wadidda hay’adaha iyo tartan nabadeed. Maqaalku wuxuu si sax ah u weydiinayaa sida jabhaduhu ugu diyaarsanaayeen inay maamulaan dawladdii ay doonayeen inay qabsadaan.
Sharaxaad dhammaystiran waxay sidoo kale aqoonsanaysaa in go’aamadii dawladda lafteedu ka qayb qaateen abuuridda duruufihii jabhaduhu ka dhasheen. Awood urursiga kali taliska, ka saaridda siyaasadda, cabburinta iyo kharashyada dagaalku waxay qayb ka yihiin jidkii loo maray burburka dawladda. Qodobkani wuxuu ilaalinayaa doodda maqaalka isagoo kala saaraya sababihii jabhadaynta, habdhaqanka jabhadaha iyo cawaaqibkii xeeladahooda. Sharaxaadda sababta jabhad u dhalatay way ka duwan tahay cudurdaaridda falalkeeda oo dhan.
Dhaxalka jabhadaha iyo caadi ka dhigista kala daadsanaanta
Maqaalku wuxuu sidoo kale su’aal ka keenayaa in jabhaduhu abuureen habdhaqanno siyaasadeed iyo qaabab dhuleed oo ka cimri dheeraaday dawladdii ay rideen. Jabhado dhowr ah waxay ku abaabuleen shabakado qabiil, dhisteen aagag ay saamayn ku leeyihiin, kuna tartameen awood goboleed. Burburkii dawladda dhexe ka dib, qaababkaas dagaalku waxay gacan ka geysteen abuuridda maamullo iska soo horjeeda oo sharciyaddoodu ku tiirsanayd awood siyaasadeed iyo ciidan oo maxalli ah, halkii ay ka ahaan lahayd qaab qaran oo la wadaago.
Wixii jabhadaha ku dhacay dabadeed ayaa arrintan muujinaya. Awood yeelashadii SNM waxaa xigtay ku dhawaaqistii gooni isu taagga Somaliland ee 1991; hoggaamiyeyaal hore oo SSDF ah waxay door muhiim ah ku lahaayeen dhismaha Puntland oo noqotay maamul iskiis isu maamula 1998; kala qaybsanaantii USC-na waxay dhalisay xarumo awood oo tartama iyo colaado Muqdisho ku dheeraaday. Natiijooyinkaas way kala duwan yihiin: sheegashada Somaliland ee dawladnimo gaar ah, madaxbannaanida maamul ee Puntland ee nidaam federaal ah iyo dagaalladii garabyada USC waa waddooyin kala gaar ah. Waxayse muujinayaan sida jabhado ka soo horjeeday hal dawlad ay u qaateen aragtiyo kala duwan oo ku saabsan awoodda siyaasadeed iyo mustaqbalka dastuuriga ah ee Soomaaliya.
Su’aasha qotada dheeri waxay tahay in hababkii iyo fikradihii jabhaduhu caadi ka dhigeen kala qaybsanaanta dhuleed. Abaabulkii ciidan ee qabiilka ku dhisnaa ee ka dhanka ahaa Kacaanka ma u adkeeyay, xaaladaha qaarkood, sheegashooyin waara oo ismaamul iyo aqoonsi siyaasadeed oo gaar ah? Midnimadii dhuleed ee Jamhuuriyadda Soomaaliya, oo mar ahayd tiir abaabulka siyaasadda qaranka, ayaa maanta lagu murmaa iyadoo la adeegsanayo fasiraado is haya oo madaxbannaani, federaal iyo aayo ka tashi ah. Qaabab mar loo arkayay kuwo ku meel gaar ah ayaa noqday astaamo siyaasadeed oo joogto ah. Dhaqanno siyaasadeed qaarkood, kala daadsanaanta waxaa loo aqbalay saldhig lagu abaabulo awoodda.
Kacaanku isaguna masuuliyad ayuu leeyahay. Kaalinta suurtagalka ah ee jabhadaha ee adkaynta siyaasadda dhuleed ee qabiilka ku dhisan waxay mudan tahay daraasad nidaamsan. Waxay dhalinaysaa su’aal aasaasi ah: intee ayay jabhadihii doonayay inay ridaan Kacaanka sidoo kale gacan ka geysteen dhaqan siyaasadeed ay kala daadsanaanta dawladda Soomaaliya ku noqotay arrin sii caadiyowda?
Maqaalku waa meel wanaagsan oo laga bilaabo. Baaritaan faahfaahsan oo dhaxalkaas lagu sameeyo wuxuu xoojin lahaa dooddiisa ah in isla xisaabtanku gaaro ururradii iyo dhaqannadii siyaasadeed ee ka soo baxay burburka, iyadoo sidoo kale lala xisaabtamayo dawladdii dhacday.
Awoodda diiwaannada iyo kalsoonida aqooneed
Maqaalku wuxuu ka duwan yahay faallooyin badan oo siyaasadaysan oo xilligan laga qoro, isagoo leh tixraacyo badan iyo ilo kala duwan. Liiskiisa tixraacyadu wuxuu ka kooban yahay taariikhyahanno ay ka mid yihiin I. M. Lewis, Abdi Ismail Samatar iyo Lidwien Kapteijns, iyo qoraallo Bangiga Adduunka, Qaramada Midoobay, Guddiga Caalamiga ah ee Laanqayrta Cas, Amnesty International, Africa Watch iyo Wasaaradda Arrimaha Dibadda Maraykanka. Taasi waxay doodda ku xidhaysaa cilmi baaris, diiwaanno hay’adeed iyo warbixinno xuquuqda aadanaha. Ilaha diiwaangeliyay xadgudubyada dhinacyo kala duwan ayaa si gaar ah waxtar u leh, maadaama ay qorayaasha u saamaxayaan inay fasiraadaha xulashada leh ku su’aalaan diiwaannada hay’adihii qaabeeyay fahamka guud ee colaadaha Soomaaliya.
Qoraanimada, hufnaanta iyo isla xisaabtanka aqooneed
Tabarta tifaftireed ee ugu weyn ee maqaalka waa inuusan magacaabin qoraa. Saxiixa “PUNT NEWS Analysts” uma sheegayo akhristayaasha cidda cilmi baarista samaysay, aqoonta iyo qoraalladii hore ee ay leeyihiin ama halka ay mawduuca ka eegayaan.
Qoraal xasaasi sidan u ah, arrintaasi way ka weyn tahay habraac keliya. Taariikhda Soomaaliya weli waa lagu muransan yahay, waxayna ku xidhan tahay xusuusta wadajirka ah, waayo aragnimada gobollada iyo aqoonsiga bulshooyinka. Taariikh nololeed kooban ayaa akhristayaasha ka caawin lahayd inay qiimeeyaan aqoonta qoraaga, doodda geliyaan goobteeda cilmiyeed, fasiraadahana cid kula xisaabtamaan. Maqnaanshahaasi wuxuu sii xanuun badan yahay marka la eego dadaalka la geliyay diiwaannada; qoraaga oo la caddeeyo ayaa kalsoonida xoojin lahaa. Ugu dambayn, maqaalka waxaa lagu qiimaynayaa caddayntiisa iyo sida uu u sababeeyo dooddiisa.
Meelaha maqaalku sii horumarin karo
Waxaa jira dhawr arrimood oo maqaalku sii baari karo.
Marka koowaad, wuxuu sii kala caddayn karaa jabhadaha. SSDF, SNM iyo USC waxay lahaayeen ujeeddooyin, yoolal kama dambays ah, taageerayaal iyo duruufo kala duwan. Habdhaqankooda iyo xulafadooda waa in lagu qiimeeyaa duruufaha mid kasta u gaarka ah.
Marka labaad, wuxuu baari karaa sida sheekooyin gaar ahi u noqdeen kuwa ugu xooggan. Haddii jabhado qaarkood ay ka faa’iideysteen matalaad taageero leh oo reer Galbeed ama qurbajoog, daraasad nidaamsan oo diiwaannada diblomaasiyadda, warbaahinta, cilmi baarista iyo u doodista ah ayaa muujin lahayd sida matalaaddaasi u samaysantay iyo danaha ay u adeegtay.
Marka saddexaad, sida kor lagu dooday, wuxuu masuuliyadda jabhadaha ka daba geli karaa wixii dagaalka sokeeye ka dambeeyay, gaar ahaan xiriirka abaabulka hubaysan, awoodda dhuleed ee qabiilka ku dhisan iyo kala daadashada hay’adaha qaranka.
Qodobbadani ma wiiqayaan waxa maqaalku doonayo inuu saxo. Wax ka qabashadoodu waxay xoojin lahayd dooddiisa.
Gunaanad: Isla xisaabtan taariikheed oo caddaalad badan
Qiimaha waara ee maqaalka PUNT NEWS wuxuu ku jiraa su’aasha uu ka keenayo qaybinta aan sinnayn ee isla xisaabtanka taariikheed. Doodda xilligii kacaanka waxay muddo dheer xoogga saartay kali talisnimadii Kacaanka iyo qurxinta taariikhda iska caabbinta. Mawduucyadaasi waa muhiim; fahamka taariikhdu sidoo kale wuxuu u baahan yahay baaritaanka ururradii hubaysnaa oo ah jilayaal siyaasadeed oo iskood masuuliyad u leh. Xulafadooda, hababkooda, ujeeddooyinkooda iyo kaalintooda rabshadaha iyo kala daadsanaanta xigtay waa in si madax bannaan loo eego, iyadoo aan lagu koobnaan sharciyaddii mucaaradnimadu siisay. Isla xisaabtan Kacaanka qabanaya oo iska indhatiraya kala qaybsanaanta waarta ee mucaaradkiisa wuxuu jawaab la’aan ka tegayaa su’aal aad u weyn oo taariikhda Soomaaliya ah.
Sidoo kale, waxqabadkii dawladda ee waxbarashada, afka iyo dhismaha hay’adaha wuxuu mudan yahay aqoonsi. Maqaalku ammaan gaar ah ayuu ku leeyahay inuu baarayo jabhado sumcaddoodu xasaasi ka tahay dhaqanno siyaasadeed iyo kuwo goboleed oo saamayn leh. Ku tiirsanaantiisa diiwaannada ayaa ka soocaysa qoraallada doodda siyaasadeed keliya ku dhisan. Qoraa magaciisa la waayay weli waa tabar muuqata oo si fudud loo sixi karo.
Miisaamidda taariikhdu waxay u baahan tahay halbeegyo joogto ah oo caddayn, isla xisaabtan iyo xukun anshaxeed, iyadoo la aqoonsanayo sheekooyinka awoodda badan iyo kala duwanaanta masuuliyadda. Maqaalka waxaa sida ugu habboon loo akhriyaa inuu dib u furayo dood qaybteeda anshaxeed marar badan loo qaato mid la go’aamiyay. Sheekada burburka Soomaaliya waxay u baahan tahay baaritaanka kali talisnimadii la riday, himilooyinkii iyo masuuliyadihii kuwii beddelay, nidaamkii halgankoodu abuuray iyo bulshada weli la nool cawaaqibkiisa.
Taariikh qorista Soomaalida ee bisili waa inay aqoonsataa waxqabadkii Kacaanka iyadoo aan cudurdaarin xadgudubyadiisa. Waa inay sidoo kale aqoonsataa cabashooyinkii jabhadaha, iyadoo si dhab ah u eegaysa habdhaqankooda iyo kaalintooda suurtagalka ah ee kala daadsanaanta Soomaaliya ee sii jirta.
Taasi waa halbeegga lagu qiimaynayo maqaalka.
Maqaalka dib loo eegay
PUNT NEWS Analysts. (2026, Sebteembar 25). Doodda Kacaankii Soomaaliyeed ee 21 Oktoobar iyo Dagaalkii Sokeeye ee Wiiqay Ballanqaadkiisii. PUNT NEWS. Akhri maqaalka asalka ah.