Masuuliyiinta Somaliland ayaa 11 Nofeembar xukun dil ah ku fuliyey sagaal qof oo lagu helay dambiyo dil ah, sida Hiiraan Online werisay maalintii xigtay. Warbixintu waxay sheegtay in xukunka lagu fuliyey aagga Mandheera ee gobolka Saaxil, iyadoo amarrada fulinta loo nisbeeyey Madaxweyne Cabdiraxmaan Maxamed Cabdillaahi Cirro.

Sagaalka qof waxaa lagu sheegay inay ahaayeen dad maxkamado kala duwan ku xukumeen dambiyo dil ah. Qaar ka mid ah dacwadaha waxaa la sheegay in maxkamado ciidan qaadeen. Magacyada dadka la dilay, xukunnada oo dhammaystiran iyo xogta muujinaysa in dhammaan rafcaannadu dhammaadeen si faahfaahsan looma shaacin.

Go’aannada maxkamadaha iyo oggolaanshaha madaxtooyada

Waxaa sharci ahaan muhiim ah in la kala saaro xukunka dilka iyo fulintiisa. Go’aanka maxkamaddu wuxuu qeexaa dembiga iyo ciqaabta, halka fulintu ku xiran tahay habraacyada, oggolaanshaha maamulka iyo xuquuqaha dib-u-eegista ee weli jira.

Warbixinta 12 Nofeembar waxay sheegtay in madaxweynuhu saxiixay amarro fulin ah. Ma soo bandhigin amarradaas ama galalka dacwadaha. Arrintani waxay miisaan gaar ah leedahay marka ciqaab aan laga soo kaban karin la fuliyo, maaddaama kiis kasta uu yeelan karo taariikh iyo habraac u gaar ah.

Qaar ka mid ah dadka la dilay waxaa lagu sheegay inay ka tirsanaayeen hay’adaha amniga. Tirada saxda ah iyo diiwaanka shaqadooda lama soo bandhigin. Sidaas darteed laguma soo koobi karo dhammaan sagaalka dacwado la xiriira adeegga ciidanka.

Qisaas iyo ilaalinta xuquuqda

Warbixinnada gobolka waxay dilalka ku tilmaameen fulinta qisaas, oo ah mabda’ shareeco ah oo la xiriira ciqaabta dilalka qaarkood. Magaca mabda’a sharci ma caddaynayo keligiis in habraacyada maxkamaddu buuxiyeen dhammaan xuquuqaha dadka la xukumay.

Su’aalaha muhiimka ahi waxay khuseeyaan qareennada, rafcaanka, qiimaynta caddaynta, awoodda cafiska ama heshiiska iyo habraaca oggolaanshaha xukunka. Iyadoo aan dukumiintiyada la hayn, dhammaan su’aalahaas lagama jawaabi karo tirada guud ee dadka la dilay.

Ciqaabta dilka waxaa caalamka ka taagan aragtiyo kala duwan. Taageerayaashu waxay ku doodayaan in ay xaqiijiso isla xisaabtanka dambiyada dilka. Dhaliilayaashu waxay xoogga saaraan khatarta xukun khaldan iyo in khaladka aan dib loo sixi karin. Doodaha guud ma beddeli karaan baaritaanka kiis kasta.

Dukumiintiyada weli loo baahan yahay

Mandheera waxaa hore loogu fuliyey xukuno dil ah. Taariikhda goobtu waa qayb ka mid ah macnaha dhacdada, balse isticmaalkeedii hore ma caddaynayo in habraacii dacwadahan la raacay.

Warbixinta la helay 12 Nofeembar waxay taageertaa xaqiiqada fulinta iyo hadalka oggolaanshaha. Waxa weli u baahan caddeyn magacyada, taariikhaha xukunnada, maxkamadaha dacwad kasta qaaday iyo socdaalkii rafcaannada.

Dukumiintiyadani waxay muhiim u yihiin qoysaska dadka dambiyada laga dilay iyo ehelada dadka xukunka lagu fuliyey. Labada dhinacba waxay danaynayaan war sax ah iyo hab garsoor oo la fahmi karo.

Masuuliyiinta Somaliland waxay faahfaahin karaan diiwaanka iyagoo soo bandhigaya amarrada iyo xukunnada, isla markaana ilaalinaya xogta shakhsiga ah ee sharcigu dhowrayo. Ilaa markaas, dhacdada fulinta waa la soo weriyey, halka hubinta ilaalinta dhammaan habraacyadu u baahan tahay dokumentiyo.

Diiwaanka dacwad kasta waa muhiim marka hal ogeysiis uu ka hadlayo dhowr xukun oo la fuliyey. Kiis kasta wuxuu yeelan karaa markhaati, guddi garsoor iyo xuquuq rafcaan oo kala duwan. Tirada guud waa xog dadweyne, laakiin qiimayn buuxda oo caddaaladda ku saabsan waxay u baahan tahay go’aannada maxkamadaha iyo amarrada fulinta. Tirada dadka la dilay ama goobta lagu fuliyey ma beddeli karaan caddayntaas.

Fulinta xukunka dilku waxay kaloo dhalisaa su’aalo ku saabsan daahfurnaanta hay’adaha dowladda. Soo bandhigidda saldhigga sharci iyo taariikhaha habraaca waxay qareennada, qoysaska iyo kormeerayaasha u oggolaan kartaa inay qiimeeyaan tallaabooyinka maxkamadda. Marka xog gaar ah la ilaalinayo, masuuliyiintu weli waxay bixin karaan macluumaad nidaamsan oo ku saabsan maxkamadaha iyo fursadaha dib-u-eegista.

Masuuliyiinta Somaliland, qareennada iyo hay’adaha kormeerku waa ilaha ku habboon caddeynta diiwaankaas. War hal meel lagu daabacay looma qaadan karo caddayn madax-bannaan oo tallaabo kasta lagu xaqiijiyey. Dilalkii 11 Nofeembar waxay mudan yihiin warbixin sababtoo ah cawaaqibkooda dadweyne iyo baahida loo qabo diiwaan cad oo lagu qiimeeyo habraaca.

Dadka ku shaqeeya sharciga iyo xuquuqda aadanaha waxay u baahan doonaan in la xaqiijiyo xaaladda qof kasta oo la dilay. Xitaa haddii dacwadaha oo dhan lagu tilmaamay dilal, taasi ma sheegto in caddaynta, qareennada iyo rafcaannadu isku mid ahaayeen. Waxaa habboon in la helo taariikhaha xukunka, nooca maxkamadda iyo go’aanka ugu dambeeyay ee maamulka. Daahfurnaantaasi waxay muhiim u tahay kalsoonida garsoorka, xuquuqda dadka dambiyada laga dilay iyo xaqa ehelada dadka xukunku saameeyey ee helidda xogta. War kasta oo dambe waa inuu kala caddeeyaa wixii la diiwaangeliyey iyo wixii weli la raadinayo.