Ku dhowaad 874,000 qof ayaa Soomaaliya ku barakici kara inta u dhexaysa Oktoobar iyo Diseembar, iyadoo roob culus iyo webiyo kacaya ay halis gelinayaan bulshooyin hore u wajahaya abaar iyo barakac. Hay’adda Socdaalka Adduunka ee IOM ayaa digniinta soo saartay 21 Oktoobar, iyadoo adeegsanaysa saadaal ay la samaysay Golaha Qaxootiga Denmark ee DRC. Saadaashu waxay hay’adaha gargaarka siinaysaa qiyaasta diyaargarowga, xilli roobka Dayrtu weli socdo.

Qiyaasta wadajirka ahi waa 874,319 qof saddexda bilood gudahood, fatahaaduhuna waxay sabab u noqon karaan 92% barakaca la saadaaliyay. Tirada qaranku waxay ku jirtaa khataro kale, gaar ahaan dagaal. Beledweyne iyo Gaalkacyo ayaa ka mid ah meelaha culayska ugu weyn wajihi kara. Khatartoodu waxay digniinta keenaysaa degmooyin hore u martigeliya dad badan oo barakacay, halkaas oo guuritaan kale hakad gelin karo biyo, caafimaad iyo hoy.

Xogta roobabku waxay muujinaysaa sababta diyaargarowgu u degdegay. Adeegga FAO ee maaraynta xogta biyaha iyo dhulka Soomaaliya, SWALIM, wuxuu sheegay in 29 xarumood ay 19 Oktoobar gaadheen ama dhaafeen roobkii caadiga ahaa ee bisha oo dhan. Warbixintiisa toddobaadlaha ahi waxay tilmaantay roob culus oo Bay, Hiiraan, Sool, Togdheer, Mudug iyo Shabeellaha Dhexe ka da’ay. Roobku isku si uma wada gaadhin, sidaas darteed digniinta qaranku waxay deegaan kasta u yeelaysaa baahi u gaar ah.

Heerarka webiyadu waxay keenayaan qayb kale oo khatarta ah. SWALIM waxay sheegtay in Shabeellaha Jowhar uu 13 Oktoobar dhaafay heerka khatarta sare ee fatahaadda. Cabbirro dambe ayaa hoos u dhacay, halka koror cusub uu ka samaysmay qaybaha kore ee Beledweyne iyo Deefow. Isbeddelkaasi wuxuu u baahan yahay in webiga meelo kala duwan laga raaco marka biyuhu degmooyinka dhex socdaan, halkii cabbir hore oo hal magaalo ah dalka oo dhan lagu matali lahaa.

Fatahaaddu waxay sidoo kale ka dhici kartaa meel ka fog webiyada waaweyn, marka roob xooggan ka bato awoodda biyo-mareennada. In Gaalkacyo ka mid tahay degmooyinka barakac badan laga saadaaliyay waxay khatartan ballaadhan si gaar ah ugu xidhiidhinaysaa Puntland iyo bartamaha Soomaaliya. Warbixintii hore ee PUNT NEWS ee Mudug waxay ka warrantay dhimasho iyo socod carqaladoobay intii roobku da’ayay. Saadaasha qaranku waxay khusaysaa culayska diyaargarow ee dheeraadka ah ee xilliga oo dhan.

Culayskaasi wuxuu ku dhacayaa bulshooyin dhibaatadoodu roobka ka horraysay. IOM waxay sheegtay in dad badan oo khatarta ku jira ay hore u soo mareen barakac soo noqnoqday iyo abaar. Qax looga baxsanayo biyo wuxuu sidaas ka bilaabmi karaa hoy ku meel gaadh ah ama xero cidhiidhi ah, halkii uu guri sugan ka bilaabmi lahaa. Ceel ama xarun caafimaad oo la waayaa waxay sii kordhinaysaa baahiyihii jiray ka hor digniinta cusub.

Maalgelinta diyaargarowga waxaa loogu talagalay in gargaarka hore loo soo qaado. Qorshe OCHA oo la ansixiyay 3 Oktoobar wuxuu diyaariyay $7 milyan oo ka imanaya sanduuqa gurmadka degdegga ah ee CERF, iyo $1 milyan oo kale oo ka imanaya Sanduuqa Bani’aadamnimo ee Soomaaliya. Wuxuu daboolayaa 14 degmo oo webiyada ku teedsan oo mudnaan leh, iyadoo heerar saadaaleed lagu kicinayo hawsha ka hor fatahaadda la filayo. Habku wuxuu digniinta farsamo ku xidhayaa go’aanka lacagta iyo sahayda lagu dhaqaajinayo.

Qorshuhu wuxuu hay’adaha u kala saarayaa hawlo waafaqsan shaqadooda. Cunto, hoy, biyo iyo fayadhowr, caafimaad iyo ilaalinta dadka ayaa ka mid ah jawaabta. Adeegyadaasi waa inay hal meel ka wada shaqeeyaan: goob loo raro dadku waxay yeelan kartaa dhul qalalan, iyadoo haddana u baahan biyo la cabo, musqulo iyo meel daawayn laga helo. Hawsha hore waxaa loogu talagalay in arrimahaas la diyaariyo ka hor inta safarku adkaan.

IOM waxay sheegtay inay heshay qiyaastii 14.4% keliya oo ka mid ah $16.62 milyan ee ay u codsatay diyaargarowga iyo jawaabta fatahaadaha. Hay’addu waxay sheegtay in dhaqaale yaraantu xaddidayso goobaha dib u dejinta, hoyga, biyaha, fayadhowrka iyo caafimaadka. Saadaashu waxay tilmaami kartaa meesha dadku u baahnaan karaan inay ka guuraan, halka dhaqaalaha jiraa go’aaminayo inta taageero ee lagu diyaarin karo goobta ay gaadhayaan.

Saadaasha cimiladu waxay sidoo kale muhiim ka dhigaysaa waqtiga. El Niño wuxuu roobka ku xoojin karaa qaybo ka mid ah Bariga Afrika, waxaana hay’adaha bani’aadamnimo diyaargarow ugu jireen Dayr xooggan. Waayo-aragnimadii fatahaadihii Soomaaliya ee 2023 waxay sal u tahay qorshaha hadda ee raridda dadka, sahayda iyo isku dubbaridka. Hawshu waa in digniin hore loo beddelo gurmad, inta waddooyinka iyo adeegyada weli la isticmaali karo.

Maamullada deegaanka, go’aannadu waxay khuseeyaan deegaanno iyo waddooyin la yaqaan. Degmooyinka webiyada waxay u baahan yihiin inay raacaan biyaha kor uga imanaya iyo roobka deegaankooda; magaalooyinka daadadka kediska ahi halista ku hayaanna waxay u baahan yihiin meelo ammaan ah oo qoysasku joogaan. Hay’adda Maaraynta Musiibooyinka Soomaaliya iyo la-hawlgalayaashu waxay diyaargarowga geliyeen barnaamij qaran oo tallaabo hore ah, hay’adaha hawlgalkuna waxay qaabilsan yihiin bixinta adeegyada la qorsheeyay.

Tirada la saadaaliyay waxay cabbiraysaa waxa saddex bilood gudahood dhici kara. Diyaargarowgu wuxuu saamayn karaa sida ammaan ah ee dadku u guuraan iyo in barakacu daba dheeraado. Roobku markuu sii socdo, waxa la eegayaa in digniinta, maalgelinta iyo qorshaha deegaanku waqtigii ku kulmaan, si hoy iyo adeegyo aasaasi ah loogu helo qoysaska ku khasbanaada inay baxaan.