Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud ayaa 1 Oktoobar Muqdisho ku qaabilay waraaqaha aqoonsiga safiirka Türkiye Ferhat Alkan iyo wakiilka Midowga Yurub László Máthé. Munaasabadda ayaa labada wakiil si rasmi ah ugu soo bandhigtay madaxtooyada Soomaaliya, iyadoo hay’adaha ay matalaan ay dalka ka wadeen barnaamijyo amni, horumarineed iyo diblomaasiyadeed oo hore u jiray. Isha warbixinta

Somalia Today waxay sheegtay in madaxtooyadu safiirrada kala hadashay amniga, dhismaha dowladnimada, dimuqraadiyadda iyo horumarka. Safiirradu waxay gudbiyeen fariimo uga yimid madaxda ay matalaan. Gudbinta waraaqaha aqoonsigu waxay rasmi ka dhigtaa xiriirka wakiilka iyo dowladda qaabilaysa; shaqada ka dambaysa waxay martaa kulamo, barnaamijyo iyo xiriir u dhexeeya hay’adaha ay dhinacyadu matalaan.

Labada wakiil waxay ka yimaadeen nidaamyo diblomaasiyadeed oo kala duwan. Alkan wuxuu matalaa dowlad qaran, wuxuuna hoggaamiyaa safaaradda Türkiye. Máthé wuxuu matalaa Midowga Yurub, wuxuuna madax ka yahay ergadiisa. Shaqooyinkoodu waxay taaban karaan hay’ado Soomaaliyeed oo isku mid ah, iyagoo haddana ku socda awoodo iyo hannaano maalgelin oo kala gaar ah. Kala duwanaanshahani wuxuu sharxayaa sababta hal munaasabad loogu qaabili karo iyadoo waajibaadkoodu kala duwan yahay.

Isbeddelka hoggaanka safaaradda Türkiye

Taariikh nololeedka rasmiga ah ee safaaradda Türkiye wuxuu sheegayaa in Alkan uu Soomaaliya shaqada ka bilaabay 21 Sebteembar, kaddib markii uu safiir ka ahaa Mozambique. Shaqadiisa diblomaasiyadeed waxay bilaabatay 2001, waxaana ka mid ahaa xilal uu ka soo qabtay Kabul, Washington iyo Beijing iyo qunsulka guud ee Houston. Munaasabadda aqoonsiga ee Oktoobar waxay daba socotaa imaanshahaas hore ee Muqdisho.

Wareejinta xilku waxay beddeshaa qofka matalaadda masuulka ka ah, halka shaqada safaaraddu sii socoto. Shaqaalaha, heshiisyada jira, adeegyada qunsuliyadda iyo xiriirka hay’adaha deegaanka ma bilaabmaan mar kale marka safiir la beddelo. Safiirka cusub wuxuu qaadaa masuuliyadda sii wadidda shaqadaas iyo gudbinta mawqifka dowladdiisa isaga oo adeegsanaya safaaradda jirta.

Xilalkii hore ee Alkan waxay shaqada Soomaaliya ku darayaan waayo-aragnimo ka kooban safaarado laba geesood ah iyo hawlo wasaaradda dhexe ah. Arrinta hay’adeed ee muhiimka ahi waa isku xirka matalaadda dowladda dibadda iyo isku-duwidda siyaasaddeeda gudaha. Safiirku wuxuu ka shaqeeyaa xiriirkaas, isagoo tilmaamaha dowladdiisa gudbiya isla markaana dib ugu warbixiya xaaladda dalka uu joogo.

Fariinta dadweynaha ee safaaraddu waxay amniga, horumarka iyo awoodda hay’adaha ku tilmaamaysaa meelo iskaashigu ka sii socdo. Qaybahani waxay leeyihiin hay’ado Soomaaliyeed oo kala duwan oo lala shaqeeyo iyo shaqooyin noocyo kala duwan ah. Tababar, wadahadal diblomaasiyadeed iyo caawin horumarineed waxay ka wada mid noqon karaan hal xiriir laba geesood ah, iyagoo lagu fulinayo barnaamijyo iyo heshiisyo kala duwan.

Matalaadda ergada Midowga Yurub

Ogeysiiska magacaabista ee EEAS wuxuu Máthé ku aqoonsanayaa wakiilka cusub ee Midowga Yurub u qaabilsan Soomaaliya. Somalia Today waxay sheegtay inuu hore u ahaa ergeyga Hungary ee Sahel iyo safiirkeeda Kenya. Magacaabistu waxay gelinaysaa nidaamka ergooyinka Midowga Yurub, kaas oo matalaadda deegaanka ku xira go’aannada Brussels iyo iskaashiga dalalka xubnaha ah.

Qaabkaasi wuxuu leeyahay xiriirro badan oo la maareeyo. Ergadu waxay la shaqaysaa masuuliyiinta Soomaaliya, hay’adaha Midowga Yurub iyo wakiillada dalalka xubnaha ah, halka barnaamij kasta uu leeyahay bahwadaag fulin. Isku-duwidda diblomaasiyaddu waxay hawlahaas keeni kartaa dood wadajir ah, iyadoo aan beddelayn awoodda iyo waajibaadka barnaamij walba ku shaqeeyo.

Kala duwanaanshuhu wuxuu ka muuqdaa iskaashiga badda iyo amniga. Warbixinnada hore ee PUNT NEWS waxay sharxeen tababarka rayidka ee Midowga Yurub iyo hawlgallada ciidamada badda ee gobolka. Tababarka cutub boolis, ilaalinta maraakiib iyo wadahadal siyaasadeed waa hawlo kala gaar ah. Waxay taageeri karaan ujeeddooyin xiriir leh iyagoo haddana ku socda waajibaadyo iyo silsilado masuuliyadeed oo kala duwan.

Hay’adaha Soomaaliya, imaanshaha safiirro cusub wuxuu uga dhigan yahay beddelka dadka ay toos ula shaqeeyaan ee xiriirro hore shaqo u lahaa. Masuuliyiinta horumarka, amniga ama arrimaha dibaddu waxay u baahan yihiin inay joogteeyaan shaqada, isla markaana xiriir shaqo la dhistaan madaxda cusub ee ergada. Magacaabistu waa tallaabo rasmi ah oo ku dhex jirta isdhaafsi hay’adeed oo sii socda.

Shaqada ka dambaysa waraaqaha aqoonsiga

Arrimaha kulanka madaxtooyada lagu soo bandhigay waa ballaaran yihiin. Macnahooda wax ku oolka ahi wuxuu ka soo baxaa wadahadallada dambe ee ku saabsan barnaamij iyo go’aan gaar ah. Dood ku saabsan awoodda hay’addu waxay u gudbi kartaa tababar, shaqaale, qalab ama hab maamul. Iskaashiga horumarku wuxuu u baahan yahay heshiis maalgelin iyo fulin. Matalaadda diblomaasiyadeed ayaa arrimahaas ku xirta hay’adaha awoodda u leh inay tallaabo qaadaan.

Joogtayntu waxay sidoo kale ku tiirsan tahay diiwaanno iyo masuuliyado hore loo qeexay. Masuuliyiintu waa inay ogaadaan ballanqaadyada jira, shaqooyinka socda iyo go’aannada weli harsan. Xil wareejinta wakiilladu waxay qayb ka tahay hannaankaas. Hay’adaha ay hoggaamiyaan waxay hayaan waajibaadyo ka dheer muddada uu qof keli ahi xilka joogo.

Munaasabaddii 1 Oktoobar waxay sidaas u calaamadisay marxalad cusub oo laba xiriir oo sii socda ah. Soomaaliya waxay qaabishay wakiillo cusub oo Türkiye iyo Midowga Yurub ka socda, halka labada ergoba ay dhaxlayaan shaqo iyo xiriirro hay’adeed oo jira. Macnaha wareejinta xilka wuxuu ka soo muuqan doonaa iskaashiga iyo go’aannada la taaban karo ee daba socda gudbinta waraaqaha aqoonsiga.