Madaxweynihii hore ee Soomaaliya Maxamed Cabdullaahi Maxamed Farmaajo ayaa Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ugu baaqay inuu raadiyo heshiis wada-xaajood ah oo ku saabsan hannaanka doorashooyinka ee muranku ka taagan yahay. Baaqan wuxuu cod kale oo siyaasadeed ku darayaa khilaaf ay hore ugu lug lahaayeen dowladda federaalka, Puntland, Jubaland iyo kooxaha mucaaradka. Somalia Today iyo Hiiraan Online ayaa 24 Sebteembar sheegay in Farmaajo baaqa ku jeediyey warqad furan.
Hadalka wuxuu imanayaa xilli hay'adaha siyaasadeed ee Soomaaliya ay isku mar la tacaalayaan khilaafyo ku saabsan wax-ka-beddelka dastuurka, qaabka iyo waqtiga doorashooyinka qaranka, iyo xiriirka dowladda federaalka iyo dowlad-goboleedyada. Farmaajo wuxuu sheegay in dalku galay marxalad xasaasi ah oo ay saameynayaan khilaaf siyaasadeed, hanjabaado amni, cadaadis dhaqaale iyo xiisado goboleed. Wuxuu ku baaqay wadahadal qaran oo ku dhisan tanaasul iyo hannaan doorasho oo ay aqbali karaan jilayaasha siyaasadeed ee waaweyn.
Soo jeedintiisa waa in loo fahmaa mowqif uu qaatay madaxweyne hore iyo siyaasi mucaarad ah, ee ma aha sharaxaad la isla oggol yahay oo ku saabsan waxa dastuurku waajibinayo. Dowladda federaalka waxay wadday barnaamijkeeda doorasho iyo wax-ka-beddel dastuur, halka mucaaradku ka dooday habka, saldhiggiisa sharci iyo heerka heshiis siyaasadeed ee taageeraya.
Xeerarka doorashadu waa xuddunta khilaafka hay'adaha
Soomaaliya qayb weyn oo ka mid ah xilligii ka dambeeyey 2000 waxay adeegsatay nidaamyo doorasho dadban oo ergooyin iyo goleyaal la soo xulay ay door weyn ku leeyihiin xulashada wakiillada qaranka. Dowlado is xigay waxay ballanqaadeen in loo gudbo codbixin toos ah. Khilaafka hadda wuxuu ku saabsan yahay cidda dejinaysa xeerarka, hay'adaha maamulaya, awoodda dastuuriga ah ee lagu salaynayo iyo in dowlad-goboleedyada waaweyn iyo kooxaha mucaaradku aqbalaan hannaanka.
Somalia Today waxay sheegtay in wadahadalladii hore ee dowladda federaalka iyo Somali Future Council aysan keenin heshiis dhammeystiran. Dhaqdhaqaaqa Nabad iyo Nolol ee Farmaajo wuxuu qabtay wada-hadallo gaar ah, wuxuuna taageeraa ka guuridda doorashooyinka dadban, isagoo soo jeediyey qaab u gaar ah oo doorasho toos ah isla markaana ku doodaya in xeerarka iyo maamulka doorashadu u baahan yihiin heshiis ballaaran.
Farqigaasi waa muhiim. Taageeridda codbixin toos ah kaligeed ma xallinayso khilaafka hay'adaha. Jilayaasha siyaasadeed waxay ku heshiin karaan himilada qof iyo cod, iyagoo si weyn ugu kala aragti duwan kala horreynta marxaladaha, guddiyada doorashada, qaabka deegaan-doorashooyinka, wax-ka-beddelka dastuurka iyo awoodda dowladda federaalka inay horay u socoto iyada oo aan heshiis ballaaran jirin.
Warqadda Puntland ee QM ayaa sare u qaaday khilaafka
Baaqa Farmaajo wuxuu ku soo beegmay go'aanka Puntland ay khilaafkeeda Muqdisho ugu gudbisay Golaha Ammaanka ee Qaramada Midoobay. PUNT NEWS waxay 24 Sebteembar sheegtay in Puntland dalbatay wadahadal loo dhan yahay, xiriir toos ah oo badan oo lala yeesho dowlad-goboleedyada, iskaashi amni iyo xaddidaad cusub oo hubka soo galaya Soomaaliya.
Warbixin dambe ayaa Wasiirka Arrimaha Gudaha Cali Yuusuf Cali Xoosh ku soo xigatay isagoo diiday qaabka warqaddu u matashay Puntland, isla markaana sheegay inaysan matalin bulshada Puntland. Wuxuu sidoo kale ku eedeeyey dhinacyo shisheeye inay gacan ka geysteen diyaarinta dokumentiga. Warbixintu wax caddeyn ah kama bixin eedeyntaas, PUNT NEWS-na si madax-bannaan uma xaqiijin. Is-weydaarsigu wuxuu muujinayaa in khilaafka dastuurigu ka gudbay dood farsamo oo ku saabsan habraaca doorashooyinka, kuna xirmay su'aalo ku saabsan sharciyadda federaalka, xiriirka caalamiga ah iyo awoodda amniga.
Xiriirka Muqdisho iyo Jubaland ayaa sidoo kale xumaaday, halka Puntland ay 2024 sheegtay inay joojisay aqoonsiga isbeddellada hay'adaha federaalka ilaa laga gaaro heshiis dastuur oo wada-xaajood ah. Khilaafaadkani waxay adkeynayaan in hal hannaan doorasho si isku mid ah looga hirgeliyo nidaamka federaalka.
Farmaajo wuxuu sidoo kale tilmaamay arrimo ka baxsan jadwalka doorashada
Sida ay sheegtay Somalia Today, Farmaajo wuxuu dhaliilay horumar la'aanta wadahadallada Somaliland, wuxuuna ku baaqay in dib loo xoojiyo wadahadal qaran oo ka baxsan khilaafka doorashada. Xaaladda siyaasadeed ee Somaliland waa muran: maamulkeedu wuxuu sheegtaa madax-bannaani, halka dowladda federaalka Soomaaliya ay ku adkaysato midnimada dhuleed ee dalka. Dib u bilaabidda wadahadalkaas waxay sidaas ku lug leedahay su'aalo dastuur iyo diblomaasiyadeed oo ka duwan habraaca doorashada federaalka.
Warqadda madaxweynihii hore waxay baaqa tanaasulka siyaasadeed ku xiriirisaa xaalad amni oo adag. Soomaaliya wali waxay la dagaallamaysaa Al-Shabaab, waxayna ku jirtaa kala-guur amni oo ay qayb ka tahay Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya. Sidoo kale waxaa jira muran soo noqnoqda oo ku saabsan sida taageerada amniga caalamiga ah loogu qaybinayo hay'adaha federaalka iyo kuwa gobollada. Khilaaf doorasho oo dheeraada wuxuu qaadan karaa feejignaanta siyaasadeed wuxuuna adkeyn karaa isku-duwidda, xitaa haddii uusan si toos ah u go'aamin natiijada goobta dagaalka.
Imtixaanku waa in wadahadalku keeno xeerar ay hay'aduhu adeegsan karaan
Warqad furan oo uu qoro madaxweyne hore waxay kordhin kartaa cadaadis siyaasadeed, balse kaligeed ma abuureyso hannaan wada-xaajood. Muhiimadda wax-ku-oolka ah ee faragelinta Farmaajo waxay ku xirnaan doontaa in dowladda federaalka, dowlad-goboleedyada iyo kooxaha mucaaradku ku noqdaan wada-hadallo qaabaysan iyo in wada-hadalladaasi keenaan xeerar ay hay'adaha doorashadu hirgelin karaan.
Xogta hadda jirta ma caddeyneyso in wadahadal cusub bilaabmay ama dhinacyadu ku dhow yihiin heshiis. Waxay caddeyneysaa in khilaafku ballaartay: Puntland waxay cabashadeeda federaalka gaarsiisay heer caalami ah, wasiir federaal ah wuxuu diiday qaybo muhiim ah oo mowqifka Puntland ah, Farmaajo-na wuxuu ku baaqay heshiis doorasho oo wada-xaajood ah. Su'aasha xigta ee hay'adaha waa in mowqifyadan kala duwan loo beddelo gole wadaag ah oo leh waajibaad, jadwal iyo hab go'aan qaadasho oo la isla oggol yahay.
Dhibaatooyinka doorashooyinka Soomaaliya badanaa waxay ku soo noqnoqdaan cidda awood u leh inay dejiso hannaanka, halkii khilaafku ku koobnaan lahaa rabitaanka doorasho lafteeda. Horumarrada 24 Sebteembar waxay soo celiyeen qaabkaas. Codbixin toos ahi waxay weli tahay himilo ay wadaagaan jilayaal badan, halka xeerarka lagu gaarayo ay muran ku jiraan. Ilaa xeerarkaas ay helaan aqbalaad hay'adeed oo ballaaran, khilaafka doorashadu wuxuu sii ahaan doonaa dood ka weyn jadwalka codbixinta, kuna saabsan qaab-dhismeedka iyo awoodda dowladda federaalka Soomaaliya.