Dagaalka waqooyiga Itoobiya ayaa 24 Sebteembar ku fiday agagaarka Lalibela, taas oo sababtay in la joojiyo duulimaadyadii magaalada taariikhiga ah ee gobolka Amxaaro. Reuters waxay sheegtay in toddoba ilo ay xaqiijiyeen joojinta duulimaadyada, dagaalkuna uu ku sii xoogaystay hareeraha Lalibela. Il diblomaasiyadeed ayaa sheegtay in waqtiga warbixinta dagaalku ka socday agagaarka magaalada, balse uusan gudaha magaalada ka socon.
Isla maalintaas, militariga Itoobiya ayaa bixiyey hadalkiisii ugu faahfaahsanaa ee ku saabsan dagaalka cusub. Lieutenant General Assefa Chekol, taliyaha North East Command, wuxuu sheegay in ciidamada federaalku jebiyeen weerar TPLF ah, wuxuuna ku andacooday in 272 dagaalyahan la dilay, 260 kalena la dhaawacay. Reuters waxay sheegtay inaysan si madax-bannaan u xaqiijin karin tirooyinkaas, afhayeen TPLF ahna uusan ka jawaabin codsi faallo. Tirada khasaaraha sidaas darteed waa sheegasho militari oo aan wali si madax-bannaan loo xaqiijin.
TPLF waxay hawlgalladeeda ku tilmaamaysaa is-difaac ay kaga jawaabayso waxa ay ku sheegtay weerar ballaaran oo dowladda federaalku ku adeegsanayso ciidamo dhulka ah, diyaarado, drones iyo madaafiic. Addis Ababa waxay isla dhacdooyinka ku tilmaamaysaa weerar hore loo qorsheeyey oo TPLF ku qaaday fariisimo federaal iyo kaabayaal rayid. Labada sheeko ee iska soo horjeeda wali lama xallin. Waxa si ka xoog badan loo xaqiijiyey waa in dagaalku si weyn uga gudbay qabsashadii garoomada Mekelle, Axum iyo Shire ee 23 Sebteembar.
Lalibela waxay ballaarinaysaa juqraafiga dagaalka
Lalibela waxay muhiim u tahay sababtoo ah waxay ku taallaa Amxaaro, koonfurta xadka Tigray, waxayna ku taallaa waddooyin isku xira waqooyiga Itoobiya. Magaalada waxaa caalamka looga yaqaannaa kaniisadaha qadiimiga ah ee dhagaxa laga qoday. Joojinta duulimaadyada rayidka waxay muujinaysaa in saameynta dagaalku dhaaftay saddexdii garoon ee Tigray ee hore adeeggoodu u istaagay.
Reuters waxay sheegtay in afar diblomaasi, laba qof oo deegaanka ah iyo il xiriir la leh TPLF iyo Fano ay ka warbixiyeen dagaal sii xoogaysanaya agagaarka Lalibela. Dadka deegaanka ayaa lacag kala baxayay bangiyada, halka Mekelle iyo Adigrat laga soo sheegay dad uruursanaya cunto iyo dawo iyagoo ka cabsi qaba xaalado la mid ah go'doomintii iyo yaraantii sahayda ee dagaalkii 2020-2022. Dad deegaanka ah ayaa sidoo kale ku eedeeyey ciidamada Tigray inay dhallinyaro xoog ku qoranayaan. TPLF hore ayay u diidday inay samayso qoritaan khasab ah, eedeymahan gaarka ahna si madax-bannaan looma xaqiijin.
Warbixintii PUNT NEWS ee 23 Sebteembar waxay diiwaangelisay fiditaanka hore ee dagaalka ee Afar iyo Amxaaro. Warbixin kale waxay diiwaangelisay qabsashada saddexda garoon ee Tigray iyo baaqii Midowga Afrika ee dejinta. Labadaas maqaal waxay sii ahaanayaan diiwaanno joogto ah oo marxaladihii hore ee dagaalkan ah.
Khilaafka gudaha Tigray wuxuu noqday arrin hawlgal
Falanqayn kale oo Reuters daabacday 24 Sebteembar ayaa sheegtay in afar sarkaal oo waayo-arag ah oo ka tirsanaa hoggaanka milatari ee Tigray ay habeenkii qabteen rag hubaysan. Qof qoyska ka tirsan ayaa sheegay in taliyihii hore ee Tigray Defence Forces Tadesse Werede uu ka mid ahaa dadka la xiray. Reuters waxay sheegtay in saraakiishani hore u muujiyeen walaac ku saabsan dagaal kale. TPLF kama jawaabin su'aalaha Reuters ee xiritaanka, afhayeen u hadlay Ra'iisul Wasaare Abiy Ahmed-na wuu ka gaabsaday faallo.
Xiritaannadu waxay muhiim u yihiin sababtoo ah Tigray wuxuu dagaalkii 2020 ku galay iyadoo hoggaankiisa siyaasadeed iyo milatari uu si weyn u mideysnaa. Xilligii dagaalka ka dambeeyey waxaa soo baxay kala qaybsanaan gudaha TPLF ah, oo ay ku jirto in koox adag oo xisbiga ka tirsan dib ula wareegtay maamulka gobolka. Dagaalka cusub wuxuu sidaas ku bilaabmayaa Tigray oo leh xulafo dibadeed oo ka badan kuwii 2020, isla markaana leh isku-duubni siyaasadeed oo gudaha ah oo ka yar.
Isku-darkaasi wuxuu adkeynayaa in dagaalka hadda socda loo arko nuqul toos ah oo dagaalkii hore ah. TPLF waxay 21 Sebteembar ku dhawaaqday isbahaysi ay la leedahay lix kooxood oo kale oo hubaysan oo ka soo horjeeda dowladda Abiy Ahmed. Reuters waxay sheegtay in ciidamada Tigray ay la dagaallamayaan Fano gudaha Amxaaro iyo koox maxalli ah gudaha Afar. Hase yeeshee kooxaha isbahaysiga waxay leeyihiin taariikho, dano dhuleed iyo qaabab talis oo kala duwan. Iskaashi ka socda furimo gaar ah kaligiis ma caddeynayo jiritaanka hal talis qaran.
Khatarta gobolka ayaa koraysa iyadoo masuuliyadda bilowga dagaalku wali muran yahay
Xiriirka xumaanaya ee Itoobiya iyo Eritrea wuxuu ku darayaa hubanti-la'aan kale. Addis Ababa waxay Eritrea ku eedaysay inay taageerto kooxo hubaysan oo ka soo horjeeda dowladda federaalka. Asmara way diidday eedeynta. Wax caddeyn madax-bannaan oo la xaqiijiyey oo muujinaysa in Eritrea si toos ah uga qaybqaadatay dagaalka 24 Sebteembar laguma helin ilaha dib loo eegay. Farqigaasi waa muhiim, sababtoo ah ka qaybgal dowlad kale wuxuu si weyn u ballaarin lahaa colaadda.
Qaramada Midoobay iyo Midowga Yurub waxay ku baaqeen is-xakameyn iyo dib ugu noqoshada geeddi-socodkii nabadda ee Midowga Afrika. Midowga Yurub wuxuu sheegay in khilaafaadka lagu xalliyo wadahadal halkii laga adeegsan lahaa xoog. Baaqyadani waxay xoojinayaan mowqifkii Midowga Afrika ee 23 Sebteembar ee ahaa in qabsashada garoomada, haynta shaqaale federaal ah iyo carqaladaynta duulimaadyada rayidku ay khilaafayaan waajibaadka heshiiskii Pretoria ee 2022.
Heshiiska Pretoria wuxuu joojiyey dagaal ballaaran, balse ma uusan xallin dhammaan khilaafaadkii dhuleed, amni iyo siyaasadeed ee ka haray. Dagaalka hadda socda wuxuu muujinayaa cawaaqibka arrimahaas aan la dhammeystirin. Maamulka garoomada, isbahaysiyada hubaysan, xiriirka Eritrea, kala qaybsanaanta gudaha Tigray iyo sheegashooyinka iska soo horjeeda ee cidda bilowday dagaalka ayaa hadda isku mar shaqaynaya.
Sida ugu taxaddarka badan ee xaaladda loo qeexi karo hadda waa tan: dagaalku wuxuu ku fiday agagaarka Lalibela; duulimaadyadii rayidka waa la joojiyey; militariga Itoobiya wuxuu sheegay khasaare culus oo TPLF ah oo aan la xaqiijin; TPLF waxay wali dagaalka ku tilmaamaysaa mid difaac ah; Reuters-na waxay sheegtay in saraakiil sare oo Tigray ah oo ka walaacsanaa dagaal cusub la xiray. Horumarradani waxay muujinayaan fiditaan dhuleed iyo cadaadis sii kordhaya oo ka jira gudaha hoggaanka Tigray.