Su'aasha marin-badeedka ayaa mar kale bartamaha diblomaasiyadda Itoobiya soo gashay. Shirkii BRICS ee New Delhi, Ra'iisul Wasaare Abiy Ahmed wuxuu ku dooday in dhaqaale weyn oo koraya uu u baahan yahay marin ganacsi oo lagu kalsoonaan karo oo kala duwan, wuxuuna sheegay in Itoobiya u raadinayso arrintaas wadahadal iyo heshiis nabadeed. Warbaahinta dowladda Itoobiya iyo madallo la xiriira maamulka ayaa doodda sii waday ilaa 20 Sebteembar, iyagoo marin Badda Cas ku xidhaya dhaqaale, amni iyo is-dhexgal goboleed.

Ololuhu wuxuu leeyahay hal xaqiiqo dhaqaale oo cad iyo hal su'aal siyaasadeed oo aad u adag. Xaqiiqadu waa ku-tiirsanaanta Itoobiya ee marinno badeed ka baxsan xuduuddeeda. Bangiga Adduunku wuxuu sheegay in in ka badan 95% ganacsiga dhoofinta iyo soo dejinta Itoobiya ee miisaan ahaan uu maro waddada Addis Ababa iyo Jabuuti. Su'aasha siyaasadeed waxay tahay nooca marin dheeraad ah ee Itoobiya doonayso, cidda leh madaxbannaanida goobta iyo heshiiska lagu helayo. Labada arrimood isku mid ma aha, isku darkooduna marar badan wuxuu xiisad ka abuuray Geeska Afrika.

Dhaqaale aan xeeb lahayn oo hal marin ku tiirsan

Itoobiya waxay noqotay dal aan bad lahayn markii Eritrea madaxbannaanideeda qaadatay 1993. Dagaalkii xadka ee Itoobiya iyo Eritrea wuxuu ganacsiga sii riixay dhinaca Jabuuti. Waqti ka dib, waddada Addis Ababa-Jabuuti waxay noqotay halbowlaha ganacsiga dalka. Waddooyinka, tareenka, Dekedda Jabuuti iyo dry port-ka Modjo waxay maanta sameeyaan hal nidaam logistics oo dhaqaalaha Itoobiya ku xira maraakiibta caalamiga ah.

Bangiga Adduunku wuxuu ku-tiirsanaanta u sharaxaa si aad u cad. In ka badan 95% ganacsiga caalamiga ah ee Itoobiya ee mugga wuxuu maraa corridor-ka. Warbixin dhowaan laga sameeyey Jabuuti waxay sheegtay in dekedaheedu qabtaan qiyaastii 95% soo dejinta Itoobiya, xamuulka Itoobiyana uu qayb weyn ka yahay dhaqdhaqaaqa dekedaha Jabuuti. Sidaas darteed xiriirku ma aha oo keliya Itoobiya oo Jabuuti ku tiirsan. Jabuuti lafteedu waxay dakhli badan ka heshaa adeegga ganacsiga Itoobiya.

Nidaamkaas maalgelin weyn ayaa lagu sameeyey. Tareenka korontada, hagaajinta waddooyinka iyo ballaarinta Modjo dry port waxay yareeyeen qaar ka mid ah caqabadaha logistics-ka. May 2026 Bangiga Adduunku wuxuu sheegay in hagaajinta Modjo ay xaalado qaar hoos u dhigtay wakhtiga processing-ka laga bilaabo ilaa 60 maalmood ilaa qiyaastii 15. Corridor-ka hadda jira sidaas ma aha mid la dayacay. Itoobiya way hagaajinaysaa iyadoo isla markaas ku doodaysa in hal jid uusan ku filnayn.

Kala-duwanaansho iyo madaxbannaani waa laba arrimood

Waxaa jira dood dhaqaale oo xooggan oo lagu taageeri karo kala-duwanaanshaha. Dal ay ku nool yihiin in ka badan 120 milyan oo qof wuxuu faa'iido ka heli karaa dekedo iyo jidad badan. Tartanku wuxuu hoos u dhigi karaa kharashka, wuxuu siin karaa waddo kale marka hal corridor xirmo, wuxuuna dhoofinta uga caawin karaa gobollo kala duwan. Dalal badan oo aan bad lahayn waxay isticmaalaan dhowr dekedood oo deris ah iyaga oo aan helin dhul xeebeed ay madaxbannaani ku leeyihiin.

Halkaas ayay erayadu muhiim ka noqdaan. "Marin badeed" wuxuu noqon karaa heshiis ganacsi, kiraysi deked muddo dheer ah, xuquuq tareen ama waddo, logistics zone ama xarun ciidan badeed. "Marin madaxbannaan" wuxuu soo gelinayaa su'aal siyaasadeed oo aad uga xasaasi badan. Saraakiil iyo faallo-bixiyeyaal Itoobiyaan ah waxay saddexdii sano ee la soo dhaafay adeegsadeen weedho kala duwan, dalalka deriskuna waxay jawaab kala duwan bixiyeen iyadoo ku xiran waxa ay u fahmeen ujeeddada.

Janaayo 2024 Itoobiya waxay Somaliland la saxiixatay memorandum lagu sheegay inuu siinayo marin xeebeed, iyadoo dhinaca kale la hadal hayey suurtagalnimada aqoonsi Itoobiya siiso Somaliland. Soomaaliya waxay heshiiska ku diiday inuu xadgudub ku yahay madaxbannaanideeda iyo midnimadeeda dhuleed. Muranku si dhakhso ah ayuu u noqday dhibaato diblomaasiyadeed oo goboleed. Itoobiya waxay sheegtay in ujeeddadu tahay marin badeed, ee aysan ahayn dagaal; Soomaaliya waxay ku adkaysatay in heshiis kasta oo dhulkeeda khuseeya uu u baahan yahay oggolaanshaheeda.

Qaabka Ankara

Dhexdhexaadintii Turkiga waxay Diseembar 2024 abuurtay qaab kale. Ankara Declaration, Itoobiya iyo Soomaaliya waxay dib u xaqiijiyeen ixtiraamka madaxbannaanida, midnimada, madax-bannaanida iyo wadajirka dhuleed ee midba midka kale. Labada dowladood waxay sidoo kale qireen faa'iidooyinka suurtagalka ah ee Itoobiya ka heli karto marin badeed, waxayna ku heshiiyeen inay ka shaqeeyaan heshiisyo ganacsi oo hoos yimaada awoodda madaxbannaan ee Soomaaliya.

Erayadaasi waa muhiim sababtoo ah waxay bixiyaan qaab kala saaraya baahida ganacsi ee Itoobiya iyo sheegasho dhuleed. Bayaanku wuxuu xusay heshiisyo, kiraysi iyo qaabab la mid ah oo Itoobiya siin kara marin lagu kalsoonaan karo, ammaan ah oo waara, iyadoo madaxbannaanida Soomaaliya la ilaalinayo. Wadahadallada farsamo waxay Ankara ka bilowdeen Febraayo 2025.

Qaabka Ankara si otomaatig ah dhibaatada uma xalliyo. Shuruudaha ganacsi waa in laga wada xaajoodaa, dekedaha iyo corridors-ka la doortaa, amniga la qeexaa, kalsoonida siyaasadeedna la ilaaliyaa. Si kastaba, wuxuu dejinayaa saldhig diblomaasiyadeed: marin waa la heshiin karaa iyadoo aan dal kale laga qaadin madaxbannaanidiisa.

Sababta Addis Ababa arrinta u sii wadato

Hoggaanka Itoobiya wuxuu leeyahay sabab uu su'aashan mar walba dib ugu soo celiyo. Kharashka logistics-ku wuxuu saameeyaa dhoofinta, warshadaha iyo qiimaha badeecadaha. Carqalad ku timaadda corridor-ka Jabuuti waxay yeelan kartaa saameyn qaran. Dadka Itoobiya iyo mugga ganacsigu sidoo kale way ka badan yihiin xilligii nidaamka dekedaha hadda jira la qaabeeyey.

Faallooyinka dowladda iyo hay'adaha Itoobiya waxay ku daraan dhinac istiraatiiji ah. Saraakiil iyo cilmi-baarayaal waxay sii badanayaan doodda ah in dal weyn oo gudaha ah uu door ku yeesho wada-hadallada amniga iyo ganacsiga Badda Cas. Taasi waa sheegasho siyaasadeed, ma aha heshiis goboleed oo la xaqiijiyey. Waxay ka tarjumaysaa aragtida Addis Ababa ee miisaankeeda dad iyo dhaqaale, iyadoo dalalka deriska ahi leeyihiin dano iyo madaxbannaani u gaar ah.

Madasha BRICS waxay Itoobiya siisaa dhagaystayaal caalami ah. Marka marin-badeedka loo qaabeeyo connectivity iyo trade, wuxuu dhex galayaa dood ballaaran oo ku saabsan kaabayaal, maalgelin horumarineed iyo booska dhaqaalaha soo koraya. Taasi way ka deggan tahay in arrinta loo soo bandhigo sidii sixid dhuleed. Heshiiska dhabta ah ee la gaaro ayaa ka muhiimsanaan doona hadalka.

Jabuuti wali waa xudunta

Kala-duwanaansho macnaheedu ma aha beddelid. Kaabayaasha Jabuuti, u-dhowaanshaheeda iyo shabakadaha logistics-ka ee la dhisay waxay adkeynayaan in laga wareego kaalinteeda ugu weyn ee dekedda Itoobiya. Tareenku wuxuu isku xiraa nidaamyada dhaqaale ee labada dal, maalgelin badan ayaana lagu sameeyey waddooyinka, dry ports iyo nidaamyada kastamka.

Jabuuti lafteedu waxay leedahay dhiirrigelin ay ku sii tartanto. Warbixinta Bangiga Adduunka ee private-sector-ka 2026 waxay dalka ku tilmaantay marin-badeedka ugu weyn ee Itoobiya, logistics-kana xudun u ah qaabka koboca Jabuuti. Haddii Itoobiya horumariso jidad kale oo mara Berbera, dekedo Soomaaliya ku yaal ama corridor kale, Jabuuti waxaa laga yaabaa inay wajahdo cadaadis badan oo ku saabsan qiimaha iyo tayada adeegga. Tartankaas wuxuu faa'iido u yeelan karaa ganacsatada Itoobiya iyada oo aan loo baahnayn khilaaf juqraafi-siyaasadeed.

Geeska Afrika, nooca wax dhiska ee doodda marin-badeedku waa kan: dekedo badan oo xamuul ku tartamaya, kaabayaal isku xira, iyo heshiisyo ay aqbalaan dowladaha ay khuseyso. Nooca khatarta leh waa marka marin ganacsi aan laga sooci karin muran ku saabsan madaxbannaani, aqoonsi ama saldhig ciidan.

Amniga Badda Cas ayaa xisaabta beddelay

Deegaanka gobolka wuxuu sidoo kale is beddelay tan iyo 2023. Weerarrada maraakiibta ee Badda Cas, joogitaanka ciidamada badda ee Bab al-Mandab iyo soo noqoshada burcad-badeedda Gacanka Cadmeed waxay marin-badeedka ka dhigeen arrin amni sida uu u yahay logistics. Deked faa'iido ma leh haddii maraakiibtu si ammaan ah u gaari karin ama xamuulku gudaha u dhaqaaqi karin.

Taas waxay Itoobiya siinaysaa dano amni badeed xitaa iyadoo aan xeeb lahayn. Inta badan ganacsigeedu wuxuu maraa biyo ay saameeyeen xiisadaha Badda Cas. Sidaas darteed dalka wuxuu leeyahay sabab dhaqaale oo macquul ah inuu ka qayb qaato wada-hadallada gobolka ee amniga maraakiibta, burcad-badeedda iyo adkeysiga corridors-ka. Ka qaybgalka wada-hadalladaas waa arrin ka duwan xaq sharci oo lagu leeyahay dhul xeebeed madaxbannaan.

Su'aasha xigta

Marxaladda xigta waxaa go'aamin doona heshiisyo, ma aha khudbado. Caddaynta muhiimka ahi waxay noqon doontaa in Itoobiya iyo Soomaaliya horumariyaan geeddi-socodka Ankara, in Itoobiya saxiixdo heshiisyo deked ganacsi oo dheeraad ah, iyo in Jabuuti iyo dhaqaalaha kale ee xeebaha ay ku jawaabaan kaabayaal iyo qiimo tartan badan.

Waxaa kale oo muhiim noqon doona erayada ay saraakiisha Itoobiya ku heshiiyaan. Olole ku saabsan marin ganacsi oo kala duwan waxaa lagu heshiin karaa contracts iyo kaabayaal goboleed. Olole ku dhisan "marin madaxbannaan" wuxuu si toos ah u soo gelinayaa su'aalo adag oo ku saabsan dhul iyo aqoonsi. Farqiga labadaas nooc ma aha eray keliya. Waa farqiga u dhexeeya istiraatiijiyad logistics iyo muran juqraafi-siyaasadeed.

Dhibaatada dhaqaale ee Itoobiya waa mid dhab ah: dal weyn oo aan bad lahayn wuxuu si aad ah ugu tiirsan yahay hal corridor shisheeye. Caqabadda diblomaasiyadeedna waa mid dhab ah: jid kasta oo badda loo maro wuxuu dhex maraa awood sharci oo dal ama maamul kale. Jawaabta waarta sidaas darteed waxay u badan tahay inay u ekaato shabakad heshiisyo marin ah, halkii ay u ekaan lahayd lahaansho. Taariikhda saddexdii sano ee u dambeeyey waxay muujinaysaa in marka labada fikradood la isku qaso, Geeska Afrika oo dhan uu arrinta si dhow u fiiriyo.