Baaritaanka Ebola ee Nigeria ayaa diiradda saaraya muddadii bukaanku Uganda joogay, kaddib markii Switzerland ay 23 Oktoobar sheegtay inaanay tegin Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Congo. Wasaaradda Arrimaha Dibadda Switzerland ayaa Reuters u sheegtay in haweenayda Uganda ku dhalatay, oo ah xaaska diblomaasi Abuja jooga, loo malaynayo inay cudurka qaadday xilli ay ninkeeda Uganda ku booqanaysay. WHO waxay sheegtay in baaritaanka halka cudurku ka soo gaadhay uu socdo.

Hadalku wuxuu ka hor imanayaa xogtii socdaalka ee masuuliyiinta Uganda, oo sheegay inay bariga Congo tagtay ka hor inta aanay Uganda soo marin. In la ogaado meelihii ay tagtay ayaa go’aaminaysa kooxaha caafimaad ee baadhaya xidhiidhadeeda ka hor safarkii Nigeria. Khilaafku sidaas wuxuu khuseeyaa raadinta hal caabuq oo xuduudo kala gudbay, iyadoo hawsha Abuja ka socotaa sii socoto.

Nigeria waxay kiiska xaqiijisay 20 Oktoobar. Wasaaraddeeda Caafimaadku waxay sheegtay in haweenaydu ku timid duullimaad caalami ah oo Uganda ka yimid, maalmo badanna lagu daawaynayay isbitaal gaar loo leeyahay oo caasimadda ku yaal ka hor ogaanshaha cudurka. Waa la go’doomiyay, daawayn ayayna helaysay markii wasaaraddu natiijada shaacisay. Shaybaadhkii cudurka xaqiijiyay wuxuu isbitaalka geliyay jawaabta qaranka.

Qoraalka WHO wuxuu dejinayaa taxanaha dhacdooyinka: waxay timid 3 Oktoobar, calaamaduhu waxay bilowdeen 7 Oktoobar, daryeelna waxay raadsatay 11 Oktoobar. Fayraska Bundibugyo waxaa la xaqiijiyay 20 Oktoobar. Muddada u dhexaysa xanuunka bilowgiisii iyo ogaanshihiisu waxay baadhayaasha siinaysaa goobo dhowr ah oo la eego, oo ay ku jirto daawayntii ay heshay ka hor intii aan Ebola la garan.

Masuuliyiintu waxay markii hore aqoonsadeen 44 qof oo xidhiidh la yeeshay. Wasaaraddu waxay sheegtay inay ka mid yihiin shaqaale caafimaad, bukaan, daryeelayaal iyo dad safarka la wadaagay. Qaybahaasi waxay raacayaan goobihii iyo xidhiidhadii uu qof xanuunsani dad kale kula kulmi karo. Raadraacu wuxuu dabagal u qoondeeyaa dad gaar ah, halkii rakaab kasta ama qof deggan loo qaadan lahaa inuu isku si cudurka ugu dhawaaday.

Xarunta Nigeria ee Xakamaynta iyo Ka-hortagga Cudurradu waxay hawlgelisay nidaamkeeda maaraynta dhacdooyinka, si ay shaqada ula isku dubbariddo wasaaradda iyo maamulka caafimaadka caasimadda. Isbitaalka waxaa la siinayaa taageero ka-hortagga iyo xakamaynta caabuqa. Jawaabtu waxay sidaas isku daraysaa baaritaan dibadda xarunta ka socda iyo hagaajinta duruufaha ay shaqaaluhu gudaha bukaanka ku sii daryeelayaan.

WHO iyo la-hawlgalayaashu waxay taageerayaan baaritaanka, shaqada shaybaadhka iyo sahayda ilaalinta shaqaalaha caafimaadka. Hay’addu waxay dalalka ugu baaqday inay diyaar ahaadaan kormeerka cudurrada, kooxaha daawaynta iyo jawaabta degdegga ah. Walaaceedu wuxuu gaadhayaa xarumaha dawliga ah iyo kuwa gaarka loo leeyahay, maadaama kulanka koowaad ee bukaanku ka dhici karo meel ka baxsan xarun cudurkan u gaar ah.

Baaritaanka Kenya wuxuu leeyahay diiwaan gaar ah oo ku jira xaaladda caafimaad ee gobolka. Qiimaynta Xarunta Yurub ee Ka-hortagga iyo Xakamaynta Cudurrada ee 23 Oktoobar waxay diiwaangelisay sagaal xaaladood oo Kenya laga xaqiijiyay, oo hal dhimasho ku jirto. Kiiska koowaad waxaa la shaaciyay 6 Oktoobar, ka hor inta aan la aqoonsan xaaladaha ku xigay. Siddeedda xaaladood ee kale dhammaantood waxay ku xidhnaayeen bukaankii koowaad, waxayna ku jireen karantiil markii calaamaduhu bilowdeen. Hay’addu waxay sheegtay in dhammaan 135 qof oo liiska ku jiray la daba socday ilaa 22 Oktoobar.

Xogta Kenya waxay muujinaysaa sababta aqoonsiga dadka xidhiidhka yeeshay iyo ogaanshaha caabuqyadu u yihiin laba tallaabo. Qof koox caafimaad la socoto waxaa jira sabab dabagalka loo geliyay; xaalad la xaqiijiyayna waxay leedahay natiijo shaybaadh. Tirada la daba socdo waxay sidaas cabbiraysaa baaxadda baaritaanka, halka tirada kiisasku cabbirayso caabuqyada laga helay.

Qiimaynta ECDC waxay sidoo kale diiwaangelisay xaaladda Nigeria iyo raadraaca dadka la xidhiidhay ee socda. Waxay ku talisay feejignaan iyo diyaargarow xaalado dibadda ka iman kara, iyo xog safar oo la siiyo dadka meelaha cudurku ka jiro aadaya. WHO waxay ka soo horjeeddaa xayiraad safar ama ganacsi oo dalalka ay saameeyeen lagu soo rogo, iyadoo ku baaqaysa dabagal xuduudaha ah iyo qorshe jawaab oo shaqaynaya.

Mowqifyadaasi waxay ogaanshaha hore iyo adeeg caafimaad oo shaqeeya saldhig uga dhigayaan xakamaynta. Baadhista garoonku waa hal meel oo safar ka mid ah, safarkaas oo guri, rug caafimaad iyo socdaal kale yeelan kara. Iskaashiga masuuliyiinta goobahaas ayaa loo baahan yahay si loo helo socodkii bukaanka iyo dadkii u baahnaa in la daba galo.

Abuja, hawsha degdegga ahi weli waa daawaynta bukaanka, jawaabta isbitaalka iyo dabagalka dadka la aqoonsaday. Bayaanka Switzerland wuxuu beddelayaa xogta safarkii ka horreeyay imaatinkeeda ee baadhayaashu eegayaan. Dhammaystirka taariikhdaas, iyadoo raadraacu socdo, ayaa hadda ah xidhiidhka hawlgal ee baaritaanka Uganda iyo jawaabta Nigeria.