Waraysiyada Soomaalida ee raadiyaha, podcast-yada, telefishinka iyo baraha internetka waxaa mararka qaarkood ka muuqda dhaqan isku mid ah. Martidu waxay bilowdaa sharraxaad ku saabsan dhacdo bulshada muhiim u ah. Intii aanay taariikhdeeda iyo macnaheedu caddaan, waraystuhu wuxuu la soo dhexgalaa su’aal kale oo hore loo diyaariyay. Qiso qiimo yeelan lahayd ayaa u kala go’da qaybo yaryar. Waraystuhu hadalka wuu maamulaa, hase yeeshee dhegaystaha ama daawaduhu aqoon badan kama kororsado.

Dhibaatadu waxay ku jirtaa habka waraysiga. Waraysi wanaagsan wuxuu u baahan yahay diyaargarow, dhegaysi, su’aalo daba socda iyo hubin. Steven Clayman iyo John Heritage, buuggooda The News Interview (2002), waxay sharxayaan sida qaabka su’aasha iyo kala dambaynta hadalku u saameeyaan aqoonta dadweynaha. Su’aasha xigtaa waa go’aan falanqayn ah. Sheegashadee baa caddayn u baahan? Magacee baa mudan in la aqoonsado? Xiriir sabab iyo natiijo ah kee baa u baahan baaritaan? Su’aalaha horay loo diyaarsaday waa bilow. Haddii laga dhigo jadwal aan laga leexan karin, waraysigu wuxuu luminayaa ujeeddadiisii baaritaanka.

Tusaale ahaan waraysiga Universal Somali TV ee Aadan Nuux Dhuule iyo Cabdixafiid. Dhuule wuxuu isku dayaa inuu ka sheekeeyo eedeymo ku saabsan ciidamo Itoobiyaan ah oo guryo ku gubay meel u dhow xadka Soomaaliya iyo Itoobiya. Maragfurka noocaas ahi wuxuu u baahan yahay dulqaad iyo su’aalo sax ah. Halkee dabku ka dhacay? Goorma? Ma isaga ayaa arkay? Sidee buu ku aqoonsaday askarta? Ma jiraan sawirro, diiwaanno ama markhaatiyaal kale oo xaqiijin kara? Haddii loo oggolaado inuu hadalka dhammeeyo, su’aalaha xiga waxay helayaan meel ay ka bilaabmaan. Hadalka oo la kala gooyo wuxuu lumiyaa xog suuragal ah oo ku saabsan waxyeellada rayidka. Eedeynta lafteedu weli waxay u baahan tahay xaqiijin madax bannaan.

Waraysiga Cabdullaahi Aadan Axmed, oo loo yaqaan Congo, wuxuu muujinayaa fursad kale oo lunta. Daraasad taariikheed oo la daabacay waxay Congo ku tilmaantay sarkaal hore iyo diblumaasi ka soo shaqeeyay waqtiyo muhiim u ahaa Soomaaliya. Marka marti noocaas ahi magacdo sarkaal, wasiir ama hoggaamiye siyaasadeed, waraystuhu waa inuu weydiiyaa xilka qofkaas, muddadii uu xilka hayay iyo sababta uu muhiim u ahaa. Haddii magaca aan la aqoon, su’aasha ugu fudud ayaa ugu qiimo badan: Kumuu ahaa, maxaase doorkiisa ka dhigay mid muhiim ah? Wariye kasta lagama rabo inuu xafido taariikhda Soomaaliya oo dhan. Waxa laga rabaa inuu garto meel aqoon cusub laga heli karo. Daba-gal la’aan, dhallinyaradu waxay maqlaan magacyo taxan oo aan loo sharraxin.

Waraysiga Professor Alex de Waal, daqiiqadda 45 iyo ilbiriqsiga sagaalaad, wuxuu muujinayaa khasaaraha ka dhasha faham la’aanta doodda. De Waal wuxuu ka hadlayay moodello falanqayneed iyo faraqa u dhexeeya wixii aragti ahaan la filayay iyo wixii siyaasadda Soomaaliya ka soo baxay. Waraystuhu hadalka ayuu ka jaray, isaga oo u muuqday inaanu qiimaynayn sida farqiga u dhexeeya moodellada iyo xaqiiqadu uu u ahaa udub-dhexaadka doodda. Fursad muhiim ah ayaa halkaas ku luntay. Moodelladu waxay qeexaan xiriirrada, farsamooyinka sababta iyo mala-awaalka lagu sharxo natiijooyinka. Su’aalaha mudani waxay ahaayeen: Maxaa la saadaaliyay? Maxaa dhab ahaan dhacay? Mala-awaalkee ayaa fashilmay? Doodda ayaa la kala jaray ka hor intaan la baadhin macnaheeda.

Cilmi-baarista de Waal ee suuqa siyaasadeed ee Soomaaliya waxay tusaysaa waxa la dayacay. Moodelladiisu waxay falanqeeyaan sida lacagta, gorgortanka iyo daacadnimada siyaasadeed ay u qaabeeyaan awoodda marka hay’aduhu daciif yihiin. Aragtiyahaas su’aalo adag ayaa laga weydiin karaa. Ma la dhayalsaday fikirka siyaasadeed ama xoog adeegsiga? Sidee qabiilku ula falgalaa danaha maadiga ah? Dhacdooyinkee ayaa xaddidaya awoodda moodellada ee sharaxaadda? Wariye aan cilmiga siyaasadda ku xeeldheerayn wuxuu wax badan baran kari lahaa isagoo martida ka codsada inay aragtida faahfaahiso. Haddii sharraxaadda la jaro, daawaduhu ma fahmayo moodellada iyo sababta qaar uga leexdeen xaqiiqada.

Waraysi dheer oo lala yeeshay Xuseen Cali Ducaale, Cawil, wuxuu muujinayaa khatar ka soo horjeedda: xusuus taariikheed oo ballaaran oo aan si ku filan loo tijaabin. Qaybo ka mid ah xusuus-qorkiisa la daabacay waxay ka hadlayaan ciidannimo, diblumaasiyad iyo dhacdooyin siyaasadeed oo waaweyn. Waayo-aragnimadaas waa in la dhegaystaa. Hase yeeshee, joogitaanka meel go’aan laga gaaray waa ka duwan yahay awoodda lagu gaaro go’aanka. Sarkaal goob joog ah, ergay farriin gudbiya, danjire iyo istaraatiijiyad-dejiye qaran waxay leeyihiin awoodo iyo xilal kala duwan. Waraystuhu waa inuu weydiiyaa: Darajadaadu maxay ahayd? Yaa amarka ku siiyay? Awood sharciyeed noocee ah ayaad lahayd? Diiwaannadee ayaa xaqiijinaya doorkaaga?

Si la mid ah, isbeddelka qofka ee aragtidiisa siyaasadeed waa in la baaro. Haddii martidu sheegto inuu hore daacad ugu ahaa nidaam kacaan ah, markii dambena uu ka soo horjeestay, goormay aragtidu is beddeshay, maxaase sababay? Eedeymo sheegaya in qof u shaqayn jiray xog-bixiye amni waxay u baahan yihiin dukumentiyo madax bannaan iyo fursad uu qofkaasi kaga jawaabo. Shaki keliya lagama dhigi karo xaqiiqo taariikheed. Ammaan iyo shaki midkoodna kama dhaafayo wariyaha waajibka hubinta faahfaahinta.

Afartaas waraysi waxay muujinayaan khaladaad ka dhici kara raadiyaha, podcast-yada, telefishinka iyo waraysiyada internetka. Waraystayaal qaar ayaa martida hadalka ka jara ka hor intaan xogtu soo bixin. Qaar kalena waxay oggolaadaan sheegashooyin waaweyn iyagoon weydiin caddaynta. Labaduba waxay isku qasaan wixii qofku arkay, fasiraaddiisa dambe iyo xaqiiqo ay ilo madax bannaan taageerayaan.

Xeerka anshaxa ee Society of Professional Journalists wuxuu adkeeyaa xaqiijinta, duruufaha iyo caddaaladda. Heerarka saxafadeed ee Reuters waxay xoogga saaraan kalsoonida ilaha iyo is-hubinta. Cid kasta oo waraysiyo Soomaali ah ku qabata warbaahintaas, habka wax-ku-oolka ahi waa inay daraaseeyaan martida iyo taariikhda; si dhow u dhegaystaan; magacyada lama filaanka ah weydiiyaan; isburinta baadhaan; taariikho iyo dukumentiyo codsadaan; una oggolaadaan sharraxaaddu inay noqoto dood la tijaabin karo. Hadal ka leexasho waa la joojin karaa. Sheegashada awood iyo xilna waa la hubin karaa.

Waraystaha ugu waxtarka badan waa kan diyaar u ah inuu barto wax ka maqan qoraalladii uu isku diyaariyay. Magac aan la garanayn waa su’aal. Moodellada aragtiyeed waa dood la baaro. Sheegasho taariikheed oo weyn waa sabab dukumentiyo loo raadiyo. Markhaatiyaasha, saraakiishii hore, diblumaasiyiinta iyo aqoonyahannada Soomaalidu waxay iftiimin karaan taariikh dadweyne oo qaybo badan ka maqan yihiin. Dhegaystaha iyo daawaduhu waxay mudan yihiin waraysiyo xusuusta iyo doodda u beddela aqoon ay qiimayn karaan.