Casuumadda madaxtooyada Muqdisho ee 26 Oktoobar ee wadatashiga doorashooyinka Nofeembar waxay fursad siyaasadeed gelinaysaa khilaafka halkan lagu falanqeeyay. Somalia Today waxay werisay in madaxweynuhu ku baaqay isu tanaasul, halka Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed hore u muujiyay diyaar u ahaanshaha wadahadal. Casuumad iyo diyaar u ahaansho wadahadal way ka duwan yihiin heshiis doorasho. Su’aashu waa in gorgortan siyaasadeed beddeli karo cadaadiska hubaysan ee hoos lagu sharxay.

Hay’adda sirdoonka Soomaaliya iyo madaxweynihii hore Sheekh Shariif Sheekh Axmed ayaa 11 Oktoobar eedeymo is dhaafsaday, xilli ciidamo la geeyay agagaarka guryaha hoggaamiyeyaasha mucaaradka ay sii adkeeyeen khilaafka siyaasadeed ee Muqdisho. NISA waxay rag ay sheegtay inay Shariif amar ka qaataan ku eedaysay inay weerareen ciidamadeeda Wadajir. Shariif wuu beeniyay, wuxuuna sheegay in ciidamada dowladda Muqdisho ay xannibeen hoygiisa oo afduubteen shaqaale xafiiskiisa ka tirsan. Labada dhinacba waxay sheegeen inay muujiyeen dulqaad, iyadoo madaxda mucaaradku dalbadeen wadahadal looga baaqsado isku dhac.

Waraaqihii madaxyadooda ayaa cusub; siyaasaddii hubaysnayd waa tii la yaqaanay. Mashruuca dowlad-dhiska Muqdisho wuxuu yeeshay magacyo xilal oo ka badan awoodda uu hirgeliyay.

Eedeymahaasi waxay muranka doorashada gaadhsiiyeen waddooyin ay ciidamada dowladda Muqdisho iyo ilaaladda mucaaradku isku dhow yihiin. Bayaanka NISA wuxuu dhacdooyinka ay sheegtay ku meeleeyay qaybta Jeneraal Daa’uud ee Wadajir iyo xaafadda Tiintiinley. Xafiiska Shariif wuxuu sharaxay jidgooyooyin gurigiisa ku hareeraysan iyo raashin iyo biyo la hor istaagay. Muranka degdegga ahi wuxuu khuseeyaa kulamadaas ciidan; khilaafka ka sii ballaadhanna wuxuu ku saabsan yahay muddo-xileedka hay’adaha dowladda Muqdisho iyo qabanqaabada doorashooyinka xiga.

NISA waxay sheegtay in rag sitay qoryaha AK-47, qoryaha darandooriga u dhaca iyo RPG ay xoog ku galeen guryo, iskuna dayeen inay ciidamada Ilaalada Shacabka ku khasbaan iska horimaad. Radio Muqdisho ayaa daabacay bayaanka hay’adda, kaas oo shaqaalaheeda ku sheegay inay sharciga ku shaqeeyaan kana madax-bannaan yihiin loollanka siyaasadeed. NISA waxay sheegtay inay ka fogaadeen falal waxyeello u geysan kara rayidka. Hay’addu waxay sidoo kale baahisay muuqaal ay ku taageertay eedeynteeda, sida Somalia Today sheegtay.

Xafiiska Shariif wuxuu diiday eedeymaha iyo magaca maleeshiyaad ee NISA ay ilaaladiisa u adeegsatay. Wuxuu ciidankaas ku tilmaamay xubno ka tirsan ciidamada qaranka, wuxuuna sheegay in warbixinta hay’addu marin habaabisay dhacdooyinka hoygiisa u dhow. Xafiisku wuxuu ciidamada dowladda Muqdisho ku eedeeyay inay halkaas isku urursadeen, xannibeen isu-socodka caadiga ah oo kaxeeyeen shaqaale. Wuxuu sheegay in ilaaladda Shariif marar badan ka fogaadeen falcelin si dadka deegaanka loo ilaaliyo, wuxuuna dalbaday baaritaan dhacdooyinka lagu sameeyo.

Sharaxaadahaas iska soo horjeeda waxay xaaladda iyo dhaqanka ciidamada hubaysan ka dhigeen udub-dhexaadka xiisadda. NISA waxay sheegaysaa inay waajibaad amni ka gudanayso rag howlaheeda hor istaagaya. Shariif wuxuu sheegaya in hay’adaha amniga qaranka lagu cadaadinayo siyaasiyiinta mucaaradka. Labada dhinacba waxay tixraacayaan ilaalinta rayidka iyo awoodda sharciga, xilli ciidamo ku xiran madax siyaasadeed oo kala duwan ay ku sugan yihiin isla qayb ka mid ah caasimadda.

Eedeymaha iyo baaqyada wadahadalka

Wasiirka Difaaca Axmed Macallin Fiqi ayaa xoojiyay mowqifka dowladda Muqdisho, qoraal Facebook ah oo laga soo warramay 12 Oktoobar. Wuxuu siyaasiyiin mucaarad ah ku eedeeyay inay sheegashada ah in la weerarayo uga dhigteen marmarsiinyo ay maleeshiyaad ku abaabulaan, taageero beeleedna ku raadsadaan. Fiqi wuxuu sheegay in ciidamada dowladda Muqdisho la weeraray, halkii ay iyagu isku dhacyo bilaabi lahaayeen, ayna ka hortagi doonaan kooxo hubaysan oo amniga Muqdisho khalkhal geliya. Hadalkiisu wuxuu eedeymaha ka sii fidiyay hay’adda sirdoonka oo gaadhsiiyay golaha wasiirrada.

Ra’iisul wasaarihii hore Xasan Cali Khayre ayaa ka digay dhaqdhaqaaqyo ciidan oo ka socda agagaarka guryaha madaxdii hore, oo Shariif ku jiro. Hiiraan Online ayaa soo werisay baaqiisa 11 Oktoobar ee wadahadal loo dhan yahay iyo heshiis doorasho. Khayre wuxuu ciidamo uu sheegay inay amar ka qaataan Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ku eedeeyay daandaansi nafaha halis gelinaya. Wuxuu ku dooday in xoog, hanjabaad iyo cabsi gelin ay dhibaatada sii adkaynayaan, isagoo dowladda Muqdisho iyo mucaaradka ugu baaqay inay wadahadal ku soo noqdaan.

Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed ayaa isna dalbaday heshiis doorasho. Isbahaysiga waxaa ku mideysan Puntland, Jubaland iyo Madasha Samatabixinta ee Muqdisho, taas oo jawaabta ka sii ballaadhisay xafiiska madaxweynihii hore. Bayaan laga soo warramay 12 Oktoobar, goluhu wuxuu ku cambaareeyay ciidamo lagu geeyay hoyga Shariif agtiisa, wuxuuna sheegay in Madaxweyne Maxamuud qaadi doono masuuliyadda cawaaqibka. Wuxuu madaxda dowladda Muqdisho ka dalbaday inay joojiyaan tallaabooyin isku dhac horseedi kara oo ay wadahadal doorasho u jeestaan.

Eedeymaha qaarkood waxay dib ugu noqonayaan dhacdooyin hore. Bayaanka NISA ee Oktoobar wuxuu isla ragga hubaysan ku eedeeyay inay sarkaalkeeda afduubeen 24 Juun, hawlgal kalena hor istaageen 27 Juun. Taariikhahaasi waxay ka tirsan yihiin marxaladdii hore ee khilaafka. Ciidamada dowladda Muqdisho iyo dagaalyahanno mucaaradka taabacsan ayaa Juun hore Muqdisho ugu dagaallamay, ka hor bannaanbaxyo la qorsheeyay, sida Reuters sheegtay. Eedeymaha hadda waxay dib u soo nooleeyeen walaac ah in muranka muddo-xileedku mar kale iska horimaad hubaysan isu beddelo.

Dadka deegaanka iyo weriyeyaasha

Warbaahinta maxalliga ahi waxay sidoo kale sharaxday waqtiyo degganaansho. Codka Gobollada Dhexe wuxuu sheegay in Wadajir subaxdii 12 Oktoobar degganayd, kaddib dhaqdhaqaaqyadii ciidan ee maalmaha hore. Caasimada Online waxay soo werisay odayaal beeniyay inay Madaxweyne Maxamuud u tageen iyagoo ergo Shariif ah, magaalada ku tilmaamayna mid deggan. Hadalladaasi waxay la socdeen eedeymaha siyaasadeed ee sii socday, iyadoo digniinaha madaxda qaranku ay wehelinayeen xog laga sheegay xaaladda xaafadaha ay arrintu khusayso.

Weriyeyaasha dhaqdhaqaaqyadaas tebinayay, xiisaddu waxay u yeelatay cawaaqib degdeg ah. Ururka Suxufiyiinta Soomaaliyeed ee SJS wuxuu sheegay in saraakiisha NISA ay 11 Oktoobar xireen weriyaha Himilo Media Khadar Cabdiraxiin Ibraahim, wuxuuna maalintii xigtay dalbaday sii-deyntiisa. Asxaabtiisu waxay ururka u sheegeen in laga kaxeeyay makhaayad xafiisyada warbaahinta ee Wadajir u dhow. Himilo Media waxay sheegtay in ciidamada kaxeeyay ay ka tirsanaayeen kuwa la geeyay agagaarka guryaha mucaaradka, taas oo xarigga ku xirtay deegaanka weriyeyaashu ka hawlgalayeen.

SJS wuxuu sidoo kale sheegay in sawirqaade Himilo Media ka tirsan lagu joojiyay bar kantarool oo la dharbaaxay isagoo subaxdaas shaqada u socda. Ururku wuxuu sheegay in warbaahintu tebinaysay xiisadda soo cusboonaatay, dad ku dhow xarumaha mucaaradkuna ay bilaabeen inay baxaan, ganacsiyona xirmeen. Baaqiisu wuxuu ciidamada amniga ka dalbaday ilaalinta weriyeyaasha iyo inay u oggolaadaan inay madax-bannaani uga warramaan dhacdooyinka badbaadada rayidka saameeya. Joogitaanka ciidamadu wuxuu sidaas u khuseeyaa helidda xogta iyo isu-socodka guryaha ku dhowba.

Baaqyada wadahadalku waxay xiisadda ku celinayaan su’aasha siyaasadeed ee ka dambaysa. Madaxda dowladda Muqdisho waxay taageeraan codbixin toos ah oo xisbiyo ku salaysan; siyaasiyiinta mucaaradku waxay dalbanayaan hannaan doorasho oo heshiis lagu yahay, waxayna diidan yihiin kordhinta muddo-xileedka hay’adaha. Warbixintii hore ee PUNT NEWS ee baaqa mucaaradka ee dhexdhexaadinta QM waxay daba socotaa khilaafkaas. Xiisadda Oktoobar waxay ku dartay is-horfadhi amni oo maxalli ah, iyadoo ilaaladda, ciidamada dowladda Muqdisho, dadka deegaanka iyo weriyeyaashu wada dareemayaan cawaaqibka, xilli madaxdu ku muransan yihiin jidka doorashooyinka.

Siyaasaddii kooxaha hubaysan, oo waraaqo cusub sidata

Isku ekaanshaha sagaashamaadkii wuxuu ku jiraa xiriirka u dhexeeya xilka siyaasadeed iyo xoogga hubaysan. Kaddib markii Siyaad Barre dhacay Janaayo 1991, Cali Mahdi Maxamed iyo Maxamed Faarax Caydiid waxay ku dagaallameen awoodda Muqdisho. Diiwaanka QM ee xilligaas wuxuu sheegayaa dagaallo culus oo labada kooxood dhex maray bishii Nofeembar. Sheegashooyinkii hoggaamintu waxay noqdeen loollan waddooyinka caasimadda ah, iyadoo rayidku ku dhex noolaayeen ciidamo amarro kala duwan qaata.

Dowladdii Ku-meelgaarka ahayd ee Arta lagu dhisay 2000 waxay Soomaaliya siisay hoggaan qaran oo cusub. Dhibaatadii xukunka Muqdisho way sii jirtay. Janaayo 2001, QM waxay sharaxday dowlad gacanta ku haysa qayb kooban oo Muqdisho ah iyo maleeshiyaad maamulayay dekedda, garoonka, suuqa iyo meelo kale oo muhiim ah. Aqoonsigii rasmiga ahaa iyo magacyadii xilalku waxay ka horreeyeen awooddii dowladda ee hirgelinta nidaam amni oo guud.

Hay’adaha dowladda Muqdisho ee maanta waxay xiisadda siinayaan qaab ka duwan burburkii dowladeed ee 1991. Daciifnimada soo noqnoqonaysaa waa adeegsiga ciidan oo qayb ka noqda loollanka siyaasadeed. Ciidamada dowladda Muqdisho iyo ilaaladda madaxweynihii hore ayaa is-horfadhiya, xilli madaxda ay la xiriiraan ku muransan yihiin doorashooyinka. Magaalada ayaa mar kale qaadaysa cawaaqibka khilaaf ay madaxda qaranku ku xallin waayeen hay’ado la wada aqbalo. Muqdisho waxay beddeshay waraaqaha rasmiga ah; madaxdeedu weli waxay awood siyaasadeed ku raadsanayaan hub.

Xiisaddan waxay dowladda Muqdisho ka soo saartay muuqaal hay’ad federaal ah oo daciif ah, kuna sugan Muqdisho. Xogta NISA lafteedu waxay sharaxaysaa rag hubaysan oo caasimadda ku hor istaagaya howlaheeda. Xogta Shariif waxay ciidamada dowladda Muqdisho ku tilmaamaysaa kuwo xannibay hoyga siyaasi mucaarad ah oo kaxeeyay shaqaalihiisa. Sharaxaadahaas iska soo horjeeda waxay muujinayaan laba dhibaato oo awoodda ah: ciidamo leh daacadnimooyin iska soo horjeeda iyo dhexdhexaadnimada siyaasadeed ee ciidamada amniga oo lagu muransan yahay. Dowladda Muqdisho, oo sheeganaysa awood qaran, waa inay maareyn kartaa khilaaf doorasho iyadoo waddooyinka guriga madaxweynihii hore ku dhow aysan noqon goob is-horfadhi ciidan.

Dowladda magac-u-yaalka ah ee Muqdisho, oo uu hoggaamiyo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa qaadaya masuuliyadda hay’adeed ee ka weyn, sababtoo ah waxay amartaa hay’adaheeda amniga. Jawaabteedu waa inay ka gudubtaa cambaaraynta mucaaradka iyo ballanqaadyada dulqaadka. Waxaa loo baahan yahay howlgallo amni oo sharci iyo isla-xisaabtan leh iyo heshiis doorasho oo siyaasiyiintu ku tartami karaan hay’ado dhexdeed. Madaxda mucaaradkuna waxay halista sii adkeeyaan marka ilaalinta siyaasadeed ku tiirsan tahay ciidamo ku xiran madax gaar ah. Qaabkaasi wuxuu gorgortanka hubaysan ka dhigaa mid mar kasta diyaar ah haddii wadahadalku fashilmo.

Daciifnimada dowladda Muqdisho waa mid siyaasadeed iyo mid awoodba: ciidan diriddu waxay ka fudud tahay in la helo oggolaansho la wada leeyahay. Khilaaf kasta oo doorasho oo aan la xallin wuxuu qalabka amniga u sii nugleeyaa adeegsiga kooxaysiga; is-horfadhi ciidan kastana wuxuu sii adkeeyaa heshiis siyaasadeed. Dadka Muqdisho waxay tobannaan sano maqleen ballanqaadyada dib-u-dhiska qaranka. Dowladda Muqdisho oo weli ku dhibtoonaysa xallinta khilaaf siyaasadeed ee caasimaddeeda waxay leedahay sabab yar oo ay dowlad-dhiska isugu hambalyayso. Imtixaanku waa inay jebiso wareeggan soo jireenka ah ka hor inta jiil kale dhaxlin.

Wadahadallada la shaaciyay waxay mushkiladda hay’adaha u gudbinayaan marxaladda xigta. Heshiisku wuxuu u baahan yahay xeerar ay ka qaybgalayaashu aqbalaan iyo nidaam u oggolaanaya tartan siyaasadeed oo aan cabsi gelin hubaysan lahayn. Ilaa shuruudahaas laga heshiiyo, casuumaddu waxay bixinaysaa hannaan la soo jeediyay oo aan weli xal noqon.