Jabhadda TPLF waxay 17 Oktoobar diidday maamulka cusub ee ku meel gaarka ah ee Tigray, iyadoo ku tilmaantay qaab-dhismeed uu ku soo rogay xisbiga Prosperity ee Raysal Wasaare Abiy Ahmed. Bayaan ay Anadolu werisay, TPLF waxay ku diidday awoodda dadka la magacaabay, waxayna hay’adaha uga digtay inay la shaqeeyaan. Diidmadu waxay daba socotay go’aankii federaalka ee 16 Oktoobar ee koox loo xilsaaray soo celinta adeegyada iyo diyaarinta doorasho lix bilood gudahood.
Wakaaladda Wararka Itoobiya waxay sheegtay in maamulku ku shaqayn doono kormeer federaal ah, isagoo laga xaddiday go’aanno waaweyn oo muddada dheer ah. Lixda bilood waa yoolka doorasho ee dawladdu dejisay. Inta ka horraysa, maamulku waa inuu qabtaa shaqada dadweynaha ee maalinlaha ah gobol dagaalku carqaladeeyay hay’adihiisa iyo isu-socodkiisa.
Ruushku wuxuu si gaar ah u soo jeediyay inuu martigeliyo xiriir Itoobiya iyo Eritrea dhex mara haddii labada dawladood doonayaan, sida Wasiir ku xigeenka Arrimaha Dibadda Alexander Alimov ku sheegay waraysi ay Mereja werisay 17 Oktoobar. Soo jeedintu waxay ku jirtaa kulamo ka dhici kara hareeraha shirweynaha Ruushka iyo Afrika ee loo qorsheeyay 28–29 Oktoobar. Waxay fursad goob diblomaasiyadeed ah ku daraysaa iska horimaadka labada dawlad deris ah.
Ciidamada federaalka Itoobiya iyo maleeshiyo la safan ayaa 11 Oktoobar galay Adwa kaddib markii dagaalyahannada TPLF baxeen, sida dadka deegaanku maalintii xigtay AFP u sheegeen. Qof deegaanka ah wuxuu sheegay dukaamo xiran iyo bililiqo habeenkii lagu sameeyay xarumo dadweyne, oo uu ku jiro Isbitaalka Adwa. Qof kale wuxuu sheegay in ciidanka dawladdu magaalada joogo, balse aanu weli gaadhin bartamaha. Wararku waxay horumarka waqooyiga dhigayaan meel xadka Eritrea u dhow, xilli duullimaadyo iyo booqashooyin siyaasadeed ay Mekelle ku soo noqdeen.
Ethiopian Airlines waxay 11 Oktoobar dib u bilowday adeegyada Mekelle, markii ugu horreysay tan iyo markii TPLF garoonka qabsatay 23 Sebtembar. Dagaalyahannadu waxay baxeen 3 Oktoobar, taas oo ciidamo dawladda la safan u saamaxday gelitaanka magaalada. Getachew Reda, hoggaamiye hore oo Tigray ah oo hadda la taliya Ra’iisul Wasaare Abiy Ahmed, wuxuu la yimid madaxa sirdoonka Redwan Hussein, taageerayaashiisana wuxuu u ballanqaaday isbeddel muuqda, sida AP werisay. Dib-u-furitaanku wuxuu soo celinayaa xiriir hawadeed kaddib toddobaadyo carqalad ah.
Xadka agtiisa, Reuters waxay xaqiijisay muuqaal muujinaya xubno maleeshiyo dawladda la safan oo Adigrat joogay 10 Oktoobar. Saddex qof oo deegaanka ah ayaa hay’adda u sheegay inay subaxdaas arkeen ciidamo Itoobiyaan ah iyo dagaalyahanno la safan. ACLED waxay duqaymihii drone-ka ee 7–8 Oktoobar u nisbeeysay ciidamo federaal oo loo malaynayo inay beegsadeen gaadiid ciidan oo Eritrea ah, xilli ay goobo Tigray ku yaalla ka baxayeen. Qof deggan Adigrat wuxuu sheegay qaraxyo magaalada bannaankeeda ka sii socday ilaa 9 Oktoobar.
Dawladuhu waxay khilaafkooda geeyeen Golaha Ammaanka QM. Warqadda Itoobiya ee 8 Oktoobar, oo Reuters lala wadaagay 9 Oktoobar, waxay ciidamo Eritrea ah ku eedaysay inay Tigray gudaha u galeen ilaa 60 kiiloomitir, waxayna xustay is-difaac. 10 Oktoobar, Wasiirka Arrimaha Dibadda Eritrea Osman Saleh wuxuu Golaha ka dalbaday tallaabooyin Itoobiya looga hortago, isagoo eedaynteeda ku tilmaamay ku dhawaaqis dagaal. Eritrea waxay diidaysaa soo gelitaanka, Itoobiya na waxay sheegaysaa inay marin badeed si nabad ah ku doonayso.
Muranka diblomaasiyadeed ayaa la ballaartay dagaalka. Itoobiya waxay 1 Oktoobar amartay in la xiro safaaraddeeda Asmara, tobanka diblomaasi ee Eritreana ay dalka ka baxaan. Eritrea ayaa markaas jartay xiriirkii diblomaasiyadeed. Associated Press ayaa werisay tallaabooyinkaas iyadoo dagaalka cusub uu carqaladaynayo heshiiskii soo afjaray dagaalkii 2020–2022.
Itoobiya waxay Eritrea, Masar iyo Suudaan ku eedaysay inay taageeraan kooxaha hubaysan ee ka soo horjeeda. Saddexda dalba way diideen eedaynta, sida ay Semafor werisay 2 Oktoobar. Muranku wuxuu dowladaha deriska ah dhex geliyay hadallo isdhaafsi ku saabsan xiriirkooda Itoobiya iyo sida dagaalka loo wado.
Guddiga Midowga Afrika ayaa Itoobiya, Eritrea iyo Masar ku boorriyay inay ka fogaadaan tallaabooyin iyo hadallo sii xumayn kara xiisadda, sida ku cad warbixinta Reuters ee baaqa. Tallaabadani waxay xiriirka diblomaasiyadeed ku lifaaqaysaa baahida degdegga ah ee joojinta colaadda. Xiritaanka safaarado iyo eryidda masuuliyiin waxay yaraynayaan waddooyinka caadiga ah ee xiriirka, xilli dowladuhu isku jeedinayaan eedaymo sii culusaanaya.
Dagaalka iyo helitaanka adeegyada aasaasiga ah
Culayska caafimaadku wuxuu ka horreeyay horumarka dagaalka ee cusub. Tirooyin MSF laga soo xigtay oo Addis Standard daabacday 29 Sebtembar waxay diiwaangeliyeen in ka badan 420 dhaawac dagaal oo gaadhay isbitaallada Korem iyo Alamata intii u dhexaysay 22 iyo 25 Sebtembar, iyo in ka badan 300 oo gaadhay Isbitaalka Suhul ee Shire ilaa 25 Sebtembar. Bukaannada waadhadhka gaadhay waxay colaadda geeyeen xarumo durba isku dayayay inay dawayn iyo sahay joogteeyaan, iyadoo amni darradu jirto.
Warbixintaasi waxay sidoo kale sheegtay in MSF ay hawlihii Isbitaalka Alamata hakisay sababo amni awgood, iyadoo xoojinaysa shaqada isbitaallo kale. Isku darkaas ayaa muujinaya waxa dagaalka dhulku uga dhigan yahay adeegyada caafimaadka. Baahida daaweyntu way kordhi kartaa xilli socdaalku adkaado oo xarun caafimaad aysan si ammaan ah u shaqayn karin. Gaaritaanka isbitaal, joogitaanka shaqaale iyo helitaanka sahaydu waxay noqdaan caqabado kala duwan oo ku dhex jira isla xaaladda degdegga ah.
Arrimahani waxay daba socdaan carqaladihii ay PUNT NEWS ka warrantay Sebteembar. Dagaalka ku baahay Tigray, Cafar iyo Amxaarada waxaa weheliyay go’itaan isgaarsiineed iyo warbixino is khilaafsan oo ku saabsan cidda bilowday colaadda cusub. Dadka rayidka ah, dhibaatadu waxay gaartaa wax ka badan u dhowaanshaha furin dagaal. Xiriir go’a ama waddo xirmata waxay carqaladayn karaan la hadalka ehelka, helitaanka lacag iyo diyaarinta gargaar caafimaad.
Meelo qaar waxaa ka sii socday dhaqdhaqaaq lagu heshiiyay. Guddiga Caalamiga ah ee Laanqayrta Cas ayaa sheegay inuu 28 Sebteembar 161 qof Mekelle uga daadgureeyay Semera ee Cafar, iyadoo masuuliyiinta ay khusaysay dhammaantood oggolaadeen. Dadkaas waxaa ka mid ahaa boolis federaal ah iyo ehelkooda, shaqaale diyaaradeed iyo ehelkooda, shaqaalaha amniga duulista, kormeerayaal Midowga Afrika iyo xubno Laanqayrta Cas ee Itoobiya ah. Shaqaalaha ICRC ayaa raacay basas sita astaanta Laanqayrta Cas.
Xaalad diblomaasiyadeed oo is beddeshay
Warbixintii hore ee PUNT NEWS waxay diiwaangelisay hadalkii taliyaha ciidamada Itoobiya Field Marshal Berhanu Jula ee 27 Sebteembar, markii uu sheegay in ciidanka federaalku is xakamaynayo. Hadalkaas wuxuu la socday eedayn uu Eritrea ugu jeediyay taageeridda kooxo hubaysan. Ciidamada Tigray waxay dagaalka ku tilmaameen weerar federaalku qaaday, halka dowladda federaalku ay bilowga weerarrada ku eedaysay ciidamada la safan Tigray. Sharaxaadahaasi waxay muhiim u yihiin fahamka mawqifyada ay dhinacyadu dadweynaha u soo bandhigayaan.
Xiritaanka safaaradda ee xigay wuxuu beddelayaa goobta lagu kala gudbinayo mawqifyadaas. Iskahorimaad ka socda gudaha Itoobiya ayaa hadda la socda go’itaan rasmi ah oo dhex maray laba dowladood oo deris ah. Su’aasha diblomaasiyadeed ee dhow waxay tahay sida fariimo, cabashooyin iyo soo jeedinno loo kala gudbin karo marka waddooyinkii xiriirka labada dhinac la yareeyay.
Xadka Tigray iyo Eritrea wuxuu khilaafka siinayaa baaxad caalami ah, halka dagaalku saameeyo waddooyinka mara Cafar iyo Amxaarada. Ciidamada deegaanadaas ka hawlgala waxay leeyihiin talisyo iyo ujeeddooyin siyaasadeed oo kala duwan. Xiriirka hawada Mekelle ee soo noqday wuxuu rayidka siinayaa hal waddo, oo ay weheliyaan waddooyin dhul oo adeegsigu ku xidhan yahay amniga deegaanka. Socdaalka magaalooyinka u dhexeeya wuxuu weli muhiim u yahay gaadhista ehelka, suuqyada iyo caafimaadka.
Heshiiskii 2022 ayaa weli ah barta taariikheed ee lagu fahmayo xaaladda sii xumaanaysa. Wuxuu soo afjaray dagaalkii hore, wuxuuna dejiyay hannaan lagu maaraynayo khilaafaadka ka dambeeya colaaddii ballaaran. Dagaalka soo cusboonaaday wuxuu hadda cadaadis saarayaa hannaankaas, iyadoo dhacdooyinka goobuhu beddelayaan xaaladda. Su’aalaha wax ku oolka ahi waxay khuseeyaan gelitaanka aagagga, xiriirka iyo hab-dhaqanka ciidamada, si la mid ah jiritaanka heshiis rasmi ah.
Daadgureyntu waxay muujinaysaa sida socdaalku ugu xiran yahay xiriir ka gudba furimaha colaadda. Waddo lagu heshiiyay ayaa dadka u suurto gelisay inay Mekelle ka baxaan, iyadoo dagaalka iyo khilaafka diblomaasiyadeed ay sii socdeen. Gaaritaanka isbitaallada iyo adeegyada kale ee aasaasiga ahi wuxuu u baahan yahay xiriir la mid ah oo masuuliyiinta dhex mara: dadku waa inay ka gudbi karaan goobaha ay ciidamo kala duwan maamulaan si ay gargaar u helaan.
Duullimaadyada Mekelle ee soo noqday waxay rayidka siinayaan xiriir cusub oo dalka intiisa kale ah, halka dadka Adwa ay ka warramayaan cabsi iyo nolol dadweyne oo waqooyiga ka carqaladaysan. Labada dawladood waxay QM hor dhigayaan mawqifyo iska soo horjeeda. Dadka khilaafka dhex jooga, garoon furan iyo ciidan sii socda waxay saameeyaan qaybo kala duwan oo nolosha ah. Helidda daryeel iyo sahay waxay ku xidhan tahay joogtaynta marinnada isku xidha goobaha dadku ku nool yihiin iyo adeegyada ay u baahan yihiin.
