Ciidamada Tigray Peace Forces oo xulafo la ah dowladda federaalka Itoobiya ayaa 2 Oktoobar sheegay inay qabsadeen Milazat oo u dhow Mekelle. Reuters ayaa werisay sheegashadaas, waxayna sheegtay inaysan si madax-bannaan u xaqiijin karin. Horumarka la sheegay wuxuu dagaalka u soo dhoweynayaa caasimadda Tigray.
Muranka diblomaasiyadeed ayaa la ballaartay dagaalka. Itoobiya waxay 1 Oktoobar amartay in la xiro safaaraddeeda Asmara, tobanka diblomaasi ee Eritreana ay dalka ka baxaan. Eritrea ayaa markaas jartay xiriirkii diblomaasiyadeed. Associated Press ayaa werisay tallaabooyinkaas iyadoo dagaalka cusub uu carqaladaynayo heshiiskii soo afjaray dagaalkii 2020–2022.
Itoobiya waxay Eritrea, Masar iyo Suudaan ku eedaysay inay taageeraan kooxaha hubaysan ee ka soo horjeeda. Saddexda dalba way diideen eedaynta, sida ay Semafor werisay 2 Oktoobar. Muranku wuxuu dowladaha deriska ah dhex geliyay hadallo isdhaafsi ku saabsan xiriirkooda Itoobiya iyo sida dagaalka loo wado.
Guddiga Midowga Afrika ayaa Itoobiya, Eritrea iyo Masar ku boorriyay inay ka fogaadaan tallaabooyin iyo hadallo sii xumayn kara xiisadda, sida ku cad warbixinta Reuters ee baaqa. Tallaabadani waxay xiriirka diblomaasiyadeed ku lifaaqaysaa baahida degdegga ah ee joojinta colaadda. Xiritaanka safaarado iyo eryidda masuuliyiin waxay yaraynayaan waddooyinka caadiga ah ee xiriirka, xilli dowladuhu isku jeedinayaan eedaymo sii culusaanaya.
Dagaalka iyo helitaanka adeegyada aasaasiga ah
Saamaynta caafimaadku waxay muuqatay ka hor sheegashadii ugu dambaysay ee horumarka dagaalka. Tirooyin MSF laga soo xigtay oo Addis Standard daabacday 29 Sebteembar waxay diiwaangeliyeen in ka badan 420 dhaawac dagaal oo gaaray isbitaallada Korem iyo Alamata intii u dhexaysay 22 iyo 25 Sebteembar. In ka badan 300 kale ayaa gaaray Isbitaalka Suhul ee Shire ilaa 25 Sebteembar. Tiradani waxay ku saabsan tahay bukaannadii gaaray xarumahaas, mana aha tirakoob guud oo dhimashada iyo dhaawaca dagaalka oo dhan ah.
Warbixintaasi waxay sidoo kale sheegtay in MSF ay hawlihii Isbitaalka Alamata hakisay sababo amni awgood, iyadoo xoojinaysa shaqada isbitaallo kale. Isku darkaas ayaa muujinaya waxa dagaalka dhulku uga dhigan yahay adeegyada caafimaadka. Baahida daaweyntu way kordhi kartaa xilli socdaalku adkaado oo xarun caafimaad aysan si ammaan ah u shaqayn karin. Gaaritaanka isbitaal, joogitaanka shaqaale iyo helitaanka sahaydu waxay noqdaan caqabado kala duwan oo ku dhex jira isla xaaladda degdegga ah.
Arrimahani waxay daba socdaan carqaladihii ay PUNT NEWS ka warrantay Sebteembar. Dagaalka ku baahay Tigray, Cafar iyo Amxaarada waxaa weheliyay go’itaan isgaarsiineed iyo warbixino is khilaafsan oo ku saabsan cidda bilowday colaadda cusub. Dadka rayidka ah, dhibaatadu waxay gaartaa wax ka badan u dhowaanshaha furin dagaal. Xiriir go’a ama waddo xirmata waxay carqaladayn karaan la hadalka ehelka, helitaanka lacag iyo diyaarinta gargaar caafimaad.
Meelo qaar waxaa ka sii socday dhaqdhaqaaq lagu heshiiyay. Guddiga Caalamiga ah ee Laanqayrta Cas ayaa sheegay inuu 28 Sebteembar 161 qof Mekelle uga daadgureeyay Semera ee Cafar, iyadoo masuuliyiinta ay khusaysay dhammaantood oggolaadeen. Dadkaas waxaa ka mid ahaa boolis federaal ah iyo ehelkooda, shaqaale diyaaradeed iyo ehelkooda, shaqaalaha amniga duulista, kormeerayaal Midowga Afrika iyo xubno Laanqayrta Cas ee Itoobiya ah. Shaqaalaha ICRC ayaa raacay basas sita astaanta Laanqayrta Cas.
Xaalad diblomaasiyadeed oo is beddeshay
Warbixintii hore ee PUNT NEWS waxay diiwaangelisay hadalkii taliyaha ciidamada Itoobiya Field Marshal Berhanu Jula ee 27 Sebteembar, markii uu sheegay in ciidanka federaalku is xakamaynayo. Hadalkaas wuxuu la socday eedayn uu Eritrea ugu jeediyay taageeridda kooxo hubaysan. Ciidamada Tigray waxay dagaalka ku tilmaameen weerar federaalku qaaday, halka dowladda federaalku ay bilowga weerarrada ku eedaysay ciidamada la safan Tigray. Sharaxaadahaasi waxay muhiim u yihiin fahamka mawqifyada ay dhinacyadu dadweynaha u soo bandhigayaan.
Xiritaanka safaaradda ee xigay wuxuu beddelayaa goobta lagu kala gudbinayo mawqifyadaas. Iskahorimaad ka socda gudaha Itoobiya ayaa hadda la socda go’itaan rasmi ah oo dhex maray laba dowladood oo deris ah. Su’aasha diblomaasiyadeed ee dhow waxay tahay sida fariimo, cabashooyin iyo soo jeedinno loo kala gudbin karo marka waddooyinkii xiriirka labada dhinac la yareeyay.
Juqraafigu wuxuu arrinta siinayaa baaxad goboleed. Tigray oo xuduud la leh Eritrea ayaa dhacdooyinka waqooyiga Itoobiya ku xiriirisa xiriir ka gudbaya xuduud caalami ah. Dagaalku wuxuu sidoo kale saameeyaa waddooyinka mara Cafar iyo Amxaarada. Dhacdo ka dhacda agagaarka Mekelle waxay sidaas ugu biiraysaa xaalad hore u taabatay deegaano badan iyo ururro hubaysan oo kala duwan. In dhaqdhaqaaq kasta loo arko ficil uu sameeyay hal isbahaysi oo isku mid ahi waxay qarin kartaa kala duwanaanshaha kooxahaas.
Heshiiskii 2022 ayaa weli ah barta taariikheed ee lagu fahmayo xaaladda sii xumaanaysa. Wuxuu soo afjaray dagaalkii hore, wuxuuna dejiyay hannaan lagu maaraynayo khilaafaadka ka dambeeya colaaddii ballaaran. Dagaalka soo cusboonaaday wuxuu hadda cadaadis saarayaa hannaankaas, iyadoo dhacdooyinka goobuhu beddelayaan xaaladda. Su’aalaha wax ku oolka ahi waxay khuseeyaan gelitaanka aagagga, xiriirka iyo hab-dhaqanka ciidamada, si la mid ah jiritaanka heshiis rasmi ah.
Daadgureyntu waxay muujinaysaa sida socdaalku ugu xiran yahay xiriir ka gudba furimaha colaadda. Waddo lagu heshiiyay ayaa dadka u suurto gelisay inay Mekelle ka baxaan, iyadoo dagaalka iyo khilaafka diblomaasiyadeed ay sii socdeen. Gaaritaanka isbitaallada iyo adeegyada kale ee aasaasiga ahi wuxuu u baahan yahay xiriir la mid ah oo masuuliyiinta dhex mara: dadku waa inay ka gudbi karaan goobaha ay ciidamo kala duwan maamulaan si ay gargaar u helaan.
Xaaladda ugu dambaysay waxay isku dartay sheegasho horumar ciidan oo u dhow Mekelle, xiriir diblomaasiyadeed oo go’ay iyo culays la diiwaangeliyay oo saaran isbitaallada. Arrimahaasi waxay u baahan yihiin jawaabo kala duwan oo ka yimaada masuuliyiinta ciidamada, diblomaasiyiinta iyo ururrada gargaarka. Baaqa Midowga Afrika wuxuu doonayaa in la ilaaliyo waddo dib loogu laaban karo wadahadal, halka kooxaha caafimaadku ay wajahayaan dhaawacyada degdegga ah. Dadka ku nool aagagga ay dhibaatadu saameysay, waxa ugu dhow ee la taaban karo waa in waddooyinka la isticmaali karo, adeeggu sii socdo, daaweyntana la gaari karo.