Soomaaliya waxay sheegtay in carqaladda ka taagan Marinka Hormuz ay qiyaastii 40% hoos u dhigtay dakhliga gudaha ee ku salaysan kastamka, taas oo muujinaysa sida qalalaase badeed oo ka fog xeebaha Soomaaliya uu si degdeg ah ugu gudbi karo miisaaniyadda federaalka. Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ayaa tiradan ka sheegay khudbaddiisii Golaha Guud ee Qaramada Midoobay, isagoo hoos u dhaca dakhliga ku xidhay ganacsi yaraaday iyo kharashyo sare oo ku dhacay badeecadaha la soo dejiyo.
Madaxweynuhu wuxuu sheegay in ku tiirsanaanta Soomaaliya ee cuntada, shidaalka iyo alaabaha kale ee muhiimka ah ee Bariga Dhexe ay dhaqaalaha ka dhigto mid si gaar ah ugu nugul carqaladda Hormuz. Wuxuu sidoo kale xusay kharashka gaadiidka, caymiska iyo qiimaha badeecadaha aasaasiga ah oo kordhay. Canshuuraha laga qaado dekedaha iyo goobaha soo dejintu waa il muhiim ah oo dakhliga gudaha ah, sidaas darteed soo dejin yaraata waxay daciifin kartaa miisaaniyadda xilli qoysasku wajahaan sicir sare.
Tirada 40% waa qiyaas uu Madaxweynaha sheegay. Khudbaddiisa kuma uusan qeexin muddada saxda ah ee la barbar dhigay ama ma uusan daabicin xogta kastamka ee saldhigga u ahayd. Taasi waxay xaddidaysaa sida saxda ah ee hoos u dhaca looga cabbiri karo hadalka dadweynaha. Jihada cadaadiska, si kastaba, waxay la jaanqaadaysaa warbixinno dowladeed oo hore u muujiyay hoos u dhac weyn oo ku yimid badeecadaha dalka soo galaya intii ay jirtay dhibaatada Hormuz.
Somalia Today waxay sheegtay in warbixin Xafiiska Tirakoobka Qaranka loo bandhigay golaha wasiirrada bishii May ay muujisay in mugga badeecadaha soo galaya dalka uu qiyaastii 40% hoos u dhacay muddadii carqaladda. Dowladda ayaa sidoo kale qalalaasaha la xiriirisay 10% koror ku yimid qiimaha cuntada iyo 14% koror ku yimid kharashka caafimaadka, iyadoo alaabooyin kale ay ka sare mareen.
Hormuz wuxuu Soomaaliya muhiim ugu yahay sababta oo ah dalka wuxuu soo dejiyaa qayb weyn oo waxa la isticmaalo ah. Badeecadaha ka imanaya ama mara Khaliijka waxay ku tiirsan yihiin marinno badeed oo kharashkooda ay saameeyaan amniga, caymiska, shidaalka iyo helitaanka maraakiibta. Marka marin ciriiri ahi noqdo mid aan la isku hallayn karin, saameyntu waxay marka hore ka muuqataa jadwalka maraakiibta iyo caymiska, dabadeedna waxay u gudubtaa suuqyada iyo kastamka.
Saameynta miisaaniyadda ayaa si gaar ah muhiim u ah, sababtoo ah Soomaaliya sannado badan waxay isku dayaysay inay kordhiso dakhliga gudaha qayb ka mid ah dib-u-dhiska hay’adaha iyo dib-u-habaynta dhaqaalaha. Dakhliga kastamku wuxuu ka mid yahay ilaha si fudud loo maamuli karo marka la barbar dhigo dhaqaale ballaaran oo aan rasmi ahayn. Hoos u dhac degdeg ahi wuxuu sidaas cadaadis saarayaa miisaaniyadda maalgelisa hay’adaha iyo adeegyada.
Dhacdadu waxay sidoo kale muujinaysaa in nuglaanta Soomaaliya ee amniga badda aysan ku koobnayn Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed. Weerarrada Xuutiyiinta iyo burcad-badeeddu waxay hore u kordhiyeen khatarta marinno u dhow Geeska Afrika. Hormuz wuxuu ku darayaa marin kale oo istiraatiiji ah oo carqaladdiisu saameyn karto soo dejinta Soomaaliya xitaa marka markabku uusan weli soo gaarin biyaha ku dhow Soomaaliya.
Suuqyada maraakiibta ayaa la qabsaday iyagoo adeegsanaya dekedo kale, wareejin markab-ilaa-markab ah iyo waddooyin qaali ah, laakiin xalalkaas kharash ayay leeyihiin. Kharashka xamuulka iyo caymiska oo kordha wuxuu badeecadaha sii dhaqaajin karaa, balse wuxuu yareeyaa faa’iidada helitaanka joogtada ah. Dhaqaale dakhligiisu hooseeyo oo ku tiirsan soo dejinta, adkeysigu wuxuu ku xirnaanayaa qiimaha joogteynta sahayda.
Xasan Sheekh wuxuu madasha QM ku soo bandhigay xorriyadda maraakiibta sidii arrin horumar dhaqaale u muhiim ah dalalka nugul. Soomaaliya, dooddu waa mid toos ah: carqalad badeed waxay isku mar kordhin kartaa qiimaha cuntada iyo shidaalka, hoos u dhigi kartaa dakhliga kastamka, waxayna adkayn kartaa maalgelinta horumarinta.
Tallaabada xigta ee dowladda waa inay muujiso muddada hoos u dhaca dakhliga iyo noocyada badeecadaha ay isbeddelladu ugu badan yihiin. Xogta bil kasta ee kastamka, mugga dekedaha iyo sicirka ayaa sahli lahayd cabbir sax ah. Inta xogtaas laga helayo, qiyaasta 40% ee Madaxweynaha ayaa ah tilmaanta dadweynaha ee ugu cad ee saameynta miisaaniyadeed.
Su’aasha siyaasadda dhaqaale ee ballaaran waa sida Soomaaliya mustaqbalka u yarayn karto nuglaantan. Kala-duwidda meelaha wax laga soo dejiyo, kaydka, wax-soo-saarka gudaha iyo ilo dakhli oo ka baxsan kastamka waxay yarayn karaan ku tiirsanaanta hal marin ganacsi. Hormuz maanta weli waa muhiim, laakiin tallaabooyinkaas waxay ka dhigi karaan qalalaasaha dambe mid aan si toos ah uga soo gudbin marin fog una gelin miisaaniyadda iyo qiimaha suuqa Soomaaliya.
Muhiimadda degdegga ahi waa cabbirka. Haddii dakhliga kastamku soo kabsado marka maraakiibtu caadi ku soo noqdaan, saameyntu waxay noqon kartaa mid ku-meel-gaar ah. Haddii hoos u dhacu sii jiro, dowladda waxay wajihi doontaa hagaajin miisaaniyadeed oo taabanaysa kharashaadka, ururinta dakhliga iyo xawaaraha dib-u-habaynta. Sidaas darteed xogta dekedaha iyo dakhliga bilaha soo socda ayaa la mid ah muhiimadda qiyaasta 40%.