Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya Xamse Cabdi Barre ayaa sheegay in doorashooyinka federaalka laga qaban doono qaybaha Jubaland ee xaaladdu saamaxdo codbixin caadi ah, halka hab kale oo doorasho loo adeegsan doono meelaha aan codbixintu ka dhici karin. Hadalku wuxuu faahfaahin hawleed ku darayaa qorshaha dowladda federaalka ee doorasho toos ah, wuxuuna Jubaland si toos ah ugu dhex darayaa khilaafka qaran ee weli ka taagan xeerarka iyo maamulka doorashada.

Dawan ayaa ka warrantay hadalka Xamse ee wareysiga Miizaan Podcast ee la daabacay 26 Sebteembar. Ra'iisul Wasaaruhu wuxuu tusaale u soo qaatay Jilib, Bu'aale, Xagar, Jamaame iyo Badhaadhe oo uu sheegay in xaaladaha jira ay ka hor istaagi karaan codbixin caadi ah.

Meelaha aan codbixintu ka dhici karin, Xamse wuxuu sheegay in habka "single constituency" loo adeegsan doono sidii hannaan lagu sii wadi karo geeddi-socodka. Hadalkiisu wuxuu sidaas ku kala saaraya meelaha codbixin caadi ah lagu qaban karo iyo meelaha dowladda federaalku u aragto in hab kale loo baahan yahay.

Codbixinta tooska ahi wali waa qorshaha dowladda federaalka

Hadalku wuxuu la jaanqaadayaa siyaasadda doorasho ee dowladda federaalka. Bishii May, Xafiiska Ra'iisul Wasaaraha wuxuu sheegay in dowladdu qorshaynayso hirgelinta doorasho qof iyo cod ah, isagoo codbixinta tooska ah ku tilmaamay qayb ka mid ah barnaamijkeeda dimuqraadiyadeed. Wax-ka-beddellada dastuurka ee ay dowladdu daabacday waxay sidoo kale xusayaan codbixin guud oo toos ah iyo nidaam xisbiyo badan.

Isbeddelladaas sharci iyo dastuur weli ma soo afjarin khilaafka siyaasadeed ee ku saabsan doorashada xigta. Hoggaamiyeyaasha mucaaradka iyo maamullada Puntland iyo Jubaland waxay diideen qaybo ka mid ah qaabka federaalka, iyagoo khilaaf ka qaba xeerarka, maamulka iyo saldhigga dastuuriga ah ee geeddi-socodka. Wadahadalladii bishii Luulyo waxay ku dhammaadeen heshiis la'aan.

Khilaafku sidaas darteed kuma koobna su'aasha ah in muwaadiniintu si toos ah u codeeyaan iyo in kale. Dowladda federaalku waxay taageertaa doorasho ay maamulaan hay'adaha qaranka ee doorashooyinka oo musharraxiintu uga tartamaan xisbiyo diiwaangashan. Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed wuxuu soo jeediyay qaab ku-meel-gaar ah oo isku dara codbixin toos ah iyo qaybo ka mid ah nidaamka 4.5 ee qaybinta kuraasta. Dhinac kastaa wuxuu ku doodayaa in qaabkiisu sharci iyo shaqayn ahaan sax yahay, iyadoo aan wali la helin heshiis qaran oo labada aragti mideeya.

Jubaland waxay bartamaha kaga jirtaa khilaafka federaalka

Xiriirka Jubaland iyo Muqdisho waxaa muddo saameeyay khilaaf ku saabsan aqoonsi, doorashooyinka dowlad-goboleedka iyo awoodda federaalka. Bishii Juun, Madaxweynaha Jubaland Axmed Islaam Madoobe wuxuu sheegay in doorashadiisu aysan u baahnayn aqoonsi dowladda federaalka ah, isagoo ka jawaabay mowqifka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud ee ahaa in Muqdisho aysan aqoonsanayn doorashada Madoobe.

Hadalkii Xamse ee 26 Sebteembar wuxuu sidaas ku khuseeyaa dowlad-goboleed hoggaankiisu horey khilaaf dheer ula lahaa dowladda dhexe. Hadalku wuxuu muujinayaa in dowladda federaalku damacsan tahay inay qaabkeeda doorashada ka fuliso Jubaland meelaha ay u aragto in codbixin lagu qaban karo, halka habka deegaan-doorasho keli ah loo adeegsan doono meelaha codbixinta caadiga ahi ka dhici karin.

Degmooyinka uu magacaabay waxay sidoo kale muujinayaan dhibaatada hawlgalka. Doorasho qaran oo ka dhacaysa dhul ay xaaladaha amni iyo maamul aad u kala duwan yihiin ma adeegsan karto hal hab oo isku mid ah meel walba. Jawaabta Xamse waxay kala saaraysaa deegaannada codbixin jireed lagu qaban karo iyo kuwa dowladda federaalku leedahay hab kale ayaa lagu maareynayaa.

Waxa hadalku caddeynayo

Wareysigu wuxuu saddex arrimood ka caddeynayaa mowqifka xukuumadda federaalka. Marka koowaad, Jubaland waxay ku jirtaa qorshaha doorashada qaranka inkastoo khilaaf siyaasadeed uu kala dhexeeyo hoggaankeeda. Marka labaad, codbixin caadi ah ayaa la qorsheynayaa meelaha xaaladdu saamaxdo. Marka saddexaad, dowladda federaalku waxay sheegtay in habka "single constituency" loo adeegsan doono meelaha codbixin caadi ah lagu qaban karin.

Hadalku ma xallinayo khilaafka siyaasadeed ee ku saabsan cidda maamulaysa geeddi-socodka, sida loo heshiisiinayo qaababka doorasho ee is-diiddan ama in maamulka Jubaland uu aqbali doono habka federaalka. Arrimahaas waxay wali qayb ka yihiin wada-xaajoodyada qaran iyo muranka dastuuriga ah.

Dowladda federaalka, qaabkan cusub wuxuu amniga iyo helitaanka goobaha u soo bandhigayaa dhibaatooyin fulineed oo lagu dhex maareynayo nidaam doorasho toos ah. Jubaland iyo dhinacyada mucaaradka federaalka, su'aalaha waaweyn waxay wali ku saabsan yihiin sharciyadda, maamulka iyo xeerarka la isku raacsan yahay ee doorashada. Wareysiga 26 Sebteembar wuxuu sidaas faahfaahin dheeraad ah siinayaa qorshaha xukuumadda, iyadoo heshiiska siyaasadeed ee ballaaran wali furan yahay.

Taariikh-nololeedka rasmiga ah ee Xamse wuxuu hadalka siinayaa macne hay'adeed oo Jubaland gaar u ah. Xafiiska Ra'iisul Wasaaraha wuxuu sheegayaa in Xamse Golaha Shacabka looga doortay Kismaayo Diseembar 2021, isla markaana uu 2019-2020 guddoomiye ka ahaa Guddiga Madaxa-bannaan ee Xuduudaha iyo Doorashooyinka Jubaland. Taariikhdaasi ma xallinayso khilaafka maanta, waxayse muujinaysaa inuu khibrad toos ah u leeyahay hay'adaha doorashada Jubaland.

Su'aasha hawlgalka ahi waxay noqon doontaa sida guddiga qaranku kala soocidda uu Ra'iisul Wasaaruhu sheegay ugu beddelo maamul doorasho oo dhab ah. Degmooyinka la magacaabay waxay muujinayaan xiisadda u dhexeysa qaab qaran oo mideysan iyo xaalado maxalli ah oo kala duwan. Jawaabta xukuumaddu waa habab kala duwan oo ku dhex jira hal nidaam qaran, halka Jubaland iyo mucaaradku ay wali ka doodaan awoodda iyo shuruudaha lagu fulinayo nidaamkaas.