Mas'uuliyiinta Jabuuti ayaa Talaadadii 22 Sebteembar sii daayey wariyaha baaritaanka ee Koonfur Afrika Micah Reddy, waxayna ku amreen inuu dalka ka baxo kadib markii la hayey tan iyo Sabtidii, sida ay sheegeen Wasaaradda Arrimaha Gudaha Jabuuti, qoyskiisa iyo warbixinno ay daabaceen Reuters iyo Daily Maverick.
Silsiladda dhacdooyinka hadda way caddahay. Reddy, oo ah isku-duwaha Afrika ee International Consortium of Investigative Journalists, wuxuu joogay Jabuuti wuxuuna xiriir la lahaa qoyskiisa iyo asxaabtiisa ilaa 19 Sebteembar. Isaga iyo hagihiisa maxalliga ah Mohamed Willo Ismael, oo sidoo kale loo yaqaan Kooki Mahmoud, ayaa kadib laga waayey xiriirka. Qoyska Reddy wuxuu sheegay in mas'uuliyiinta Jabuuti aysan xaqiijin goobta iyo xaaladdiisa ilaa 22 Sebteembar. Qoyska iyo ICIJ waxay sheegeen in labada nin la sii daayey, Reddy-na uu dalka ka baxay.
Wasaaradda Arrimaha Gudaha Jabuuti waxay bixisay sharaxaad kale oo ku saabsan sababta haynta. Bayaan ay faafisay wakaaladda wararka dowladda ee ADI ayaa sheegay in Reddy uu qorsheynayey inuu qabto hawlo saxaafadeed isaga oo aan maamulka ogeysiin isla markaana uu si ula kac ah uga leexday shuruudda aqoonsiga warbaahinta ee looga baahan yahay xirfadlayaasha saxaafadda ee ka shaqaynaya Jabuuti. Wasaaraddu waxay sheegtay in lagu qabtay hawlo aan waafaqsanayn ujeeddadii joogitaankiisa, kadibna lagu amray inuu dalka ka baxo.
Kuwani waa sheegashooyin rasmi ah. Bayaanka wasaaraddu ma soo bandhigin dadweynaha caddeynta ay ku saleysay, PUNT NEWS-na si madax-bannaan uma xaqiijin hawsha saxaafadeed ee Reddy ka waday Jabuuti markii la qabtay. Qoyskiisu wuxuu sheegay inuusan xilligaas ka warbixineyn Jabuuti ama dowladdeeda.
Sii dayntu waxay xallisay haynta, murankana ma aysan xallin
Sii dayntu waxay beddeshay xaaladda degdegga ah. Ma jiro hadda hubanti la'aan ku saabsan in Reddy wali xiran yahay. Waxa weli la isku hayo waa sababta loo qabtay, in hawlihiisu u baahnaayeen aqoonsi warbaahineed, sababta goobtiisa aan loo xaqiijin hore iyo habka sharci ee lagu hayey.
Daily Maverick waxay sheegtay in Reddy uu qoyskiisa kala xiriiray Addis Ababa kadib markii uu Jabuuti ka baxay, lagana filayey inuu Johannesburg ku laabto. Warbaahintu waxay sidoo kale soo xigatay qoyska oo sheegay in Mahmoud la sii daayey isaga oo aan dacwad lagu soo oogin. ICIJ waxay sheegtay in dowladda Koonfur Afrika, Britain iyo Maraykanka ay ka qayb qaateen dadaallada lagu raadinayey xog ku saabsan xaaladda Reddy.
Barnaamijka Afrika ee Committee to Protect Journalists wuxuu si dadweyne u soo dhaweeyey sii daynta, isagoo dhaliilay qarsoodiga ku xeernaa haynta. Taasi waa qiimeyn ka timid urur u dooda xorriyadda saxaafadda. Xaqiiqooyinka la xaqiijiyey waa kuwo kooban: Reddy waxaa hayey mas'uuliyiinta Jabuuti, dowladda waxay markii dambe sheegtay in arrintu la xiriirtay aqoonsiga warbaahinta, waxaana 22 Sebteembar lagu amray inuu dalka ka baxo.
Aqoonsiga warbaahinta ayaa noqday qayb ka mid ah diiwaanka
Sharaxaadda dowladda Jabuuti waxay muranka ku xireysaa nidaamka lagu maamulo warbaahinta ajnabiga ah. Dalal badan waxay leeyihiin shuruudo aqoonsi, hase yeeshee baaxadda, hufnaanta iyo habka loo fuliyo way kala duwan yihiin. Su'aasha kiiskan waa in dowladda ay soo bandhigi karto shuruudda ay sheegtay in Reddy jabiyey iyo habraaca loo adeegsaday qabashadiisa iyo ka saaristiisa.
Waqtiga dhacdadu sidoo kale waa muhiim. Jabuuti waxay xilligaas helaysay dareen warbaahineed oo caalami ah sababtoo ah dadka Yemen ka soo gudbayay Bab al-Mandab. ADI waxay 21 Sebteembar sheegtay in wasiirka isgaarsiinta Jabuuti uu qaabilay madaxa xafiiska Al Jazeera ee Itoobiya, kaas oo dalka u joogay inuu ka warbixiyo qulqulka qaxootiga iyo dhacdooyin goboleed. Taasi xiriir toos ah lama yeelan karto hawsha Reddy, hase yeeshee waxay muujinaysaa in gelitaanka iyo aqoonsiga warbaahinta ajnabiga ahi ahaayeen arrimo maamul oo shaqaynayey isla muddadaas.
Arrin xorriyadda saxaafadda ah oo leh jawaab dowladeed oo la diiwaangeliyey
Habka ugu saxda ah ee dhacdada loo fahmi karo waa in la kala saaro sheegashooyinka iyo silsiladda xaqiiqooyinka. Ururrada saxaafaddu waxay sheegayaan in maalmo aan la xaqiijin goobta wariye ay dhalinayaan walaac. Dowladda Jabuuti waxay sheegaysaa in hayntu ka dhalatay jebinta xeerarka aqoonsiga. Qoyska Reddy wuxuu diidayaa fikradda ah inuu dalka u joogay inuu Jabuuti ka warbixiyo.
Caddeyn dheeraad ah waxay u baahan tahay dukumiintiyo ku saabsan xaaladdiisa socdaal, shuruudda aqoonsiga, ogeysiis kasta oo la siiyey, awoodda sharci ee lagu hayey iyo hawlaha saxda ah ee dowladda ku sheegtay inay ka baxsanayeen ujeeddadii joogitaankiisa. Sii daynta keliya ma jawaabeyso su'aalahaas.
Natiijada degdegga ahi se waa la xaqiijiyey. Reddy wuxuu ka baxay gacanta mas'uuliyiinta Jabuuti wuxuuna dalka ka tegay. Muranku hadda wuxuu ku saabsan yahay aasaaska sharci iyo maamul ee hayntiisa, hufnaanta habraaca iyo sida wariyeyaasha ajnabiga ah loola dhaqmo marka ay Jabuuti ka shaqaynayaan.