Toddoba urur oo hubaysan iyo mucaarad Itoobiyaan ah ayaa ku dhawaaqay isbahaysi cusub oo ujeeddadiisu tahay in meesha laga saaro dowladda Ra'iisul Wasaare Abiy Ahmed, taas oo isu keentay dhinacyo horay dagaallo uga soo wada jeeday iyadoo wali aan la caddayn heerka iskaashi milatari ee ay gaari karaan.

Isbahaysiga oo la yiraahdo Ethiopian Peoples' Forces Alliance for Survival ayaa lagu dhawaaqay bayaan ku taariikhaysan 20 Sebteembar, waxaana 21 Sebteembar ka warramay Reuters iyo Associated Press. Reuters waxay sheegtay in xubnaha ay ka mid yihiin Tigray People's Liberation Front, Amhara Fano National Movement iyo ururo hubaysan ama siyaasadeed oo xiriir la leh Oromia, Gobolka Soomaalida, Afar iyo Benishangul-Gumuz.

Bayaanka isbahaysigu wuxuu dowladda federaalka u jeedinayaa eedeymo aad u culus, wuxuuna ku baaqayaa in talada laga qaado. Eedeymahaasi waa sheegashooyin siyaasadeed oo ka yimid isbahaysiga. PUNT NEWS uma qaadanayo xaqiiqo la caddeeyey. Horumarka la xaqiijin karo waa samaysanka isbahaysiga, xubnaha si dadweyne loo shaaciyey iyo ujeeddada ay sheegeen ee ah in dowladda la beddelo laguna sameeyo nidaam ku-meel-gaar ah.

Dhinacyo hore u dagaallamay oo hal isbahaysi galay

Qodobka ugu muhiimsan waa in ururo ka kala dagaallamay dhinacyo iska soo horjeeday intii uu socday dagaalkii waqooyiga Itoobiya ee 2020 ilaa 2022 ay hadda ku wada jiraan hal qaab siyaasadeed. Tigray People's Liberation Front waxay la dagaallantay ciidamada federaalka iyo xulafadooda, halka kooxo Amhara ahi ay marxalado waaweyn dagaalka la safnaayeen dowladda federaalka. Reuters waxay xustay in qaar ka mid ah xubnaha cusub ay wali isku hayaan arrimo dhuleed iyo siyaasadeed.

Taariikhdaas ayaa dhawaaqa ka dhigaysa mid muhiim ah, iyadoo sidoo kale xaddidaysa waxa laga fahmi karo. Bayaan wadajir ahi wuxuu muujinayaa isku-duwid siyaasadeed. Ma caddeynayo in ay jirto talis milatari oo mideysan, ciidamo isku dhafan ama qorshe hawlgal oo wadajir ah. Reuters waxay soo xigatay Magnus Taylor oo ka tirsan International Crisis Group, kaas oo sheegay in kala fogaanshaha juqraafiyeed, tabarta qaar ka mid ah xubnaha iyo khilaafaadka siyaasadeed ay xannibi karaan iskaashiga.

Isbahaysiga waxaa sidoo kale ku jira Oromo Liberation Army iyo ururo la xiriira Gobolka Soomaalida, Afar iyo Benishangul-Gumuz. Ballacaas juqraafiyeed wuxuu khuseeyaa Geeska Afrika oo dhan, sababtoo ah amni-darro ka dhacda dhowr gobol oo Itoobiya ah waxay saameyn kartaa ganacsiga, xuduudaha, barakaca iyo xiriirka dalalka deriska ah.

Jawaabta dowladda iyo sheegashada Eritrea

Reuters waxay sheegtay in afhayeenka Ra'iisul Wasaare Abiy, Billene Seyoum, ay tiri kooxahan horay ayay u wada shaqaynayeen, isla markaana ay ku eedeysay Eritrea inay maalgeliso. Eritrea horay ayay u diidday eedeymo la mid ah, Reuters-na waxay sheegtay in wasiirka warfaafinta Eritrea uusan isla markiiba ka jawaabin codsi faallo ah oo ku saabsan isbahaysigan cusub. PUNT NEWS wuxuu arrinta maalgelinta u diiwaangelinayaa sheegasho ka timid dowladda Itoobiya.

Hay'adda Warbaahinta Itoobiya ayaa sidoo kale sheegtay in warbaahinta laga mamnuucay inay Tigrai TV u adeegsato il war, kadib markii bayaanka isbahaysiga laga sii daayey telefishankaas, sida Reuters sheegtay. Tallaabadaasi waxay muranka siyaasadeed ku dartay arrin ku saabsan maamulka iyo xaddidaadda warbaahinta. Bayaanka isbahaysiga ayaa sidoo kale meelo kale lagu faafiyey, taas oo suurto gelisay in jiritaankiisa iyo qodobadiisa waaweyn la hubiyo.

Associated Press waxay si madax-bannaan u soo werisay samaysanka isbahaysiga, waxayna soo xigatay afhayeen TPLF ah oo sheegay in tallaabo siyaasadeed iyo suurtagal ahaan hawlgallo milatari oo wadajir ahi iman karaan. Hadalkaasi wuxuu muujinayaa ujeeddo laga hadlayo. Ma caddaynayo in hawlgallo wadajir ahi durba bilowdeen.

Sababta Gobolka Soomaalidu muhiim u yahay

Akhristayaasha PUNT NEWS, ka qaybgalka urur la xiriira Gobolka Soomaalida wuxuu arrintan si toos ah uga dhigayaa mid dhaafaysa colaadaha waqooyiga Itoobiya. Gobolka Soomaalidu wuxuu xuduud dheer la leeyahay Soomaaliya iyo Jabuuti, waxaana mara jidad ganacsi oo Itoobiya ku xira suuqyada dibadda. Isbeddelka xaaladda amni ee halkaas wuxuu saameyn karaa ganacsiga xuduudaha, dhaqdhaqaaqa dadka iyo xiriirka Addis Ababa iyo siyaasiyiinta Soomaalida.

Ka qaybgalka urur Afar ah wuxuu sidoo kale leeyahay muhiimad dhinaca Badda Cas ah, maadaama dhulka Afartu ku yaal marinka ugu weyn ee ganacsiga Itoobiya ee ku wajahan Jabuuti. Jiritaanka xubno ka socda labada gobol ma muujinayo in jidadkaas ay hadda halis degdeg ah ku jiraan. Waxay muujinaysaa in isbahaysiga isu soo bandhigaya mid dalka oo dhan ah uu ku jiro ururo la xiriira deegaanno muhiim u ah ganacsiga Itoobiya iyo isku xirka Gacanka Cadmeed.

Waxa xiga ee la eegayo

Tijaabada xigta waxay noqon doontaa awoodda urureed ee isbahaysiga. Waxaa muhiim noqon doona in la arko haddii uu sameyn karo go'aan-qaadasho waarta, xallin karo khilaafaadka dhuleed ee xubnaha iyo haddii uu isku dubbaridi karo hawlo siyaasadeed ama milatari oo ka socda gobollo kala fog.

Sidoo kale muhiim ayay noqon doontaa jawaabta dowladda federaalka. Addis Ababa waxay sheegtay inay waddo wada-hadal qaran oo loogu talagalay khilaafaadka siyaasadeed, halka dagaallo u dhexeeya dowladda iyo kooxo hubaysan ay ka sii socdaan qaybo dalka ka mid ah. Tallaabooyin amni, wada-xaajoodyo ama xannibaado cusub oo si gaar ah loogu wajaho xubnaha isbahaysiga waxay si weyn u cusboonaysiin doonaan sheekadan.

Samaysanka isbahaysigu sidaas darteed waa isbeddel siyaasadeed oo la taaban karo oo ku jira colaadaha kala firdhan ee Itoobiya. Awooddiisa waxqabad wali lama hubo. PUNT NEWS wuxuu kala saari doonaa ujeeddooyinka ay xubnuhu sheegtaan iyo caddeynta dhab ahaan muujinaysa talis, dhul ay maamulaan ama iskaashi hawlgal.