Maamulka Somaliland ayaa mamnuucay abaabul hubaysan iyo qaadashada hub aan sharci ahayn ee gobollada Awdal iyo Selel laga bilaabo 2-dii duhurnimo 20 Sebteembar, kadib xiisado iyo iska horimaadyo cusub oo ka dhacay labada gobol ee galbeedka. Amarka waxaa shaaciyey Wasiiru-dowlaha Arrimaha Gudaha iyo Amniga Cabdirashiid Maxamed Axmed Magaalo, waxaana 19 iyo 20 Sebteembar tebiyey Hiiraan Online.

Awaamiirta cusub waxay ciidamada amniga faraysaa inay tallaabo ka qaadaan kooxo hubaysan iyo shaqsiyaad sita hub aan sharci loo oggolaan. Hubka laga qabto dadka aan oggolaansho haysan waxaa lagu wareejinayaa ciidamada, dadka sidana waxaa loo gudbinayaa hay'adaha garsoorka. Maamulka ayaa sidoo kale odayaasha dhaqanka iyo shacabka ugu baaqay inay ciidamada kala shaqeeyaan ka hortagga rabshado cusub.

Amarka oo loogu talagalay in abaabulka la joojiyo ka hor dagaal

Waqtiga mamnuuciddu waa muhiim. Ma aha jawaab hal dembi oo gooni ah. Maamulka wuxuu u soo bandhigay isku day looga hortagayo in bulshooyin ama kooxo dib isu abaabulaan kadib xiisado iyo iska horimaadyo ka dhacay Awdal iyo Selel. Hiiraan waxay sheegtay in dadaallo nabadeyn iyo heshiisyo hore loo shaaciyey, haddana xiisaddu sii jirtay.

Taas waxay amarka ka dhigaysaa mid ka hortag ah sida uu u yahay mid ciqaabeed. Mamnuucidda hub aan sharci ahayn waxaa la fulin karaa marka qof la joojiyo. Mamnuucidda "abaabul dagaal" waa ka ballaaran tahay. Waxay doonaysaa inay joojiso kooxo isu urursanaya, dhaqaaqaya ama isu diyaarinaya iska horimaad ka hor inta dagaalku bilaaban. Xeer noocaas ahi wuxuu si weyn ugu tiirsan yahay xog maxalli ah iyo iskaashiga hoggaanka bulshada sababtoo ah abaabulku marar badan wuxuu ka dhacaa meel ka baxsan hay'adaha rasmiga ah.

Sidaas darteed ku lug lahaanshaha odayaasha dhaqanku ma aha arrin dhinac ah. Qaybo badan oo Geeska Afrika ah, maaraynta khilaafaadka maxalliga ahi waxay ku tiirsan tahay isku darka hay'adaha amniga iyo awood dhaqameed. Odayaashu waxay dhex geli karaan arrimaha magdhawga, marin-u-helidda iyo heshiisyada bulshada si ka duwan sida boolis ama maxkamad u shaqayn karto. Baaqii maamulka wuxuu muujinayaa inuu fulinta amniga iyo dib-u-heshiisiinta u arko laba waddo oo wada socda.

Awdal iyo Selel

Awdal wuxuu ku yaal galbeedka Somaliland, Boorama ayaana ah magaalada ugu weyn iyo xarunta maamulka. Selel wuxuu ka sii xigaa waqooyi-galbeed, meel u dhow Jabuuti iyo Gacanka Cadmeed. Labada gobol waxay muhiim u yihiin sababtoo ah waxay isku xiraan bulshooyin gudaha ah, xuduudo, jidad ganacsi iyo xeebaha. Xasilooni-darro halkaas ka dhacda sidaas darteed waxay ka gudbi kartaa arrin amni oo maxalli ah.

Juqraafiyada galbeedku sidoo kale waxay gobollada siisaa xasaasiyad siyaasadeed. Aqoonsiyada bulshada, matalaadda maxalliga ah iyo xiriirka maamulka Hargeysa waxay marar kala duwan dhaliyeen muran. PUNT NEWS ma qaadan doono in iska horimaad kasta oo maxalli ahi leeyahay hal sabab siyaasadeed oo keliya. Warka hadda waxaa ugu saxan in laga soo bilaabo waxa maamulka iyo warbixinta maxalliga ahi caddeynayaan: xiisado iyo isku dhacyo ayaa dhowaan dhacay, dadaallo dib-u-heshiisiin ayaa jiray, dowladduna hadda waxay soo rogtay xayiraad looga gol leeyahay in laga hortago abaabul hubaysan oo kale.

Xaaladda Somaliland lafteedu waa arrin siyaasadeed oo lagu muransan yahay, isla markaana muhiim u ah xiriirka caalamiga ah. Maqaalkan, xaqiiqada khuseysa waa maamulka dhabta ah: amarka waxaa soo saaray hay'adaha maalinlaha u maamula gobollada. Sheegidda xaqiiqadaas macnaheedu ma aha in PUNT NEWS uu qaadanayo mowqif ku saabsan murannada aqoonsiga ama dastuurka.

Hubka iyo dhibaatada fulinta

Qaybta adag waxay noqon doontaa fulinta. Mamnuucidda hub aan sharci ahayn waxay u muuqataa mid fudud, balse waxay dhalisaa su'aalo la taaban karo. Yaa haysta oggolaansho? Sidee rukhsadaha loo hubinayaa meelaha ka baxsan magaalooyinka? Maxaa dhacaya marka hubku si wadajir ah ugu jiro koox maxalli ah halkii qof gaar ah loo diiwaangelin lahaa? Fulintu ma noqon kartaa mid isku mid ah oo lagu dabaqo bulshooyin laga yaabo inay hore isu aamini waayeen?

Wasiiru-dowluhu wuxuu sheegay in hubka sharci-darrada ah ee la qabto lagu wareejin doono ciidamada, qofka watana loo gudbin doono garsoorka. Wuxuu sidoo kale ka digay in qof hub ula dagaallama ciidamada amniga oo ku dhaawacma ama ku dhinta aanu dowladda ka dalban karin magdhow. Hadalkaasi waa mid aad u toos ah, wuxuuna muujinayaa in maamulka doonayo inuu ka hortago iska-caabin hubaysan oo ka dhan ah fulinta.

Waxay sidoo kale kordhinaysaa muhiimadda xakamaynta iyo dhexdhexaadnimada. Amar amni oo loogu talagalay inuu rabshad joojiyo wuxuu xiisad sii abuuri karaa haddii bulshooyin u arkaan in si kala duwan loogu dabaqayo. Xeer cad, fulin isku mid ah iyo xiriir joogto ah oo lala yeesho odayaasha ayaa sidaas muhiim u ah sida mamnuucidda lafteeda.

Sababta waqtiga 2-da duhurnimo muhiim u yahay

Xadka waqtiga ee 2-da duhurnimo 20 Sebteembar wuxuu abuurayaa calaamad sharci iyo siyaasadeed oo cad. Ka hor waqtigaas maamulka wuxuu ku jiray digniin iyo diyaar-garow. Kadib wuxuu sheegan karaa in xeerku dhaqan galay. Caddayntaasi waxay fududeyn kartaa fulinta, balse sidoo kale waxay ka dhigan tahay in dhacdo kasta oo kadib dhacda lagu qiimeyn doono in shuruudaha cusub la fahmay oo si sax ah loo dabaqay.

Saxafiyiinta, waqtigu wuxuu sidoo kale kala saaraya laba marxaladood. Midda koowaad waa shaacinta dowladda. Midda labaad waxay bilaabmaysaa marka la helo caddayn ku saabsan waxa dhab ahaantii dhacay: hub ma la wareejiyey, kooxo hubaysan ma kala dareereen, waddooyinka iyo magaalooyinku ma degganaadeen, dadaallada dib-u-heshiisiintuna ma sii socdaan?

Heshiis nabadeed kaligiis isma fuliyo

Warbixinnada Hiiraan waxay tilmaamayaan in xayiraadaha cusub ay xigaan xiisado inkastoo hore loo sameeyey dadaallo iyo heshiisyo nabadeed. Taasi waa dhibaato caadi ah oo geeddi-socodka nabadda maxalliga ah. Heshiis wuxuu joojin karaa rabshad degdeg ah, balse ma baabi'in karo dhiirrigelinta ama tabashooyinka keenay abaabulka. Fulintu waxay u baahan tahay dabagal, dhexdhexaadiyeyaal la aamini karo iyo hab lagu xalliyo khilaaf cusub ka hor inta uusan isu beddelin iska horimaad hubaysan.

Amarka cusub wuxuu u muuqdaa isku day lagu xoojinayo marxaladdaas fulinta. Haddii hubka iyo abaabulka dagaalka laga saaro miiska, maamulka wuxuu rajayn karaa in odayaasha iyo saraakiishu helaan meel ay ku maareeyaan muranka wadahadal. Haddii ay taasi shaqaynayso waxay ku xirnaan doontaa in dhinacyadu xeerarka u arkaan kuwo lagu kalsoonaan karo oo si siman loo dabaqayo.

Siyaasaddu waxay sidoo kale muujinaysaa xadka akhrinta amni ee keliya. Awdal iyo Selel ma aha goob dagaal caadi ah. Waa gobollo ay dadka ku nool yihiin, ganacsigu ka socdo, maamulka, dhaqanka iyo siyaasadduna isku dhex jiraan. Jawaab waxtar leh waa inay ilaalisaa kala dambeynta iyadoo aan dhaqdhaqaaqa caadiga ah loo beddelin calaamad cadowtinimo.

Waxa xiga

Caddaynta xigta ee muhiimka ahi waxay noqon doontaa mid la taaban karo. PUNT NEWS wuxuu la socon doonaa qabqabasho ama hub la wareego oo lagu fuliyo amarka cusub, hadallada odayaasha iyo bulshada, iska horimaad kasta oo soo noqda iyo heshiisyo dib-u-heshiisiin oo rasmi ah oo la gaaro kadib dhaqan-galka xayiraadaha.

Waxa kale oo muhiim noqon doona haddii maamulka uu soo saaro tilmaamo ka sii cad oo ku saabsan hubka sharciyeysan iyo habraaca fulinta. Xeerka waxaa sahlan in la raaco marka dadka deegaanka si sax ah u yaqaanaan waxa mamnuuca ah iyo sida muranka loo maareynayo. Haddii xeerku inta badan ku tiirsanaado go'aan shaqsiyeed, khatarta fulin kala duwan ayaa kordheysa.

Hadda, horumarka dhexe waa mid xadidan balse muhiim ah. Maamulka Somaliland wuxuu ka guuray baaqyo dib-u-heshiisiin oo keliya, wuxuuna soo rogay xayiraad amni oo rasmi ah Awdal iyo Selel. Ujeeddadu waa in abaabul hubaysan la joojiyo ka hor inta uusan isu beddelin iska horimaad kale. Guusha laguma cabbiri doono adkaanta hadalka, balse in gobolladu degganaadaan kadib waqtiga loo qabtay.