Hay’adda Caalamiga ah ee Badaha (IMO) waxay 24 Agoosto soo saartay digniin culus: burcad-badeeddu waxay dib ugu soo noqotay Gacanka Cadmeed heer markab lixaad la haysto, in ka badan 90 badmaaxna ay maxaabiis yihiin. Digniinta waxaa si gaar ah u kiciyey afduubkii SEAMULL ee 20 Agoosto. Shirkadaha maraakiibta, tani waxay ahayd digniin hawlgal. Puntland, waxay ahayd sidoo kale xusuusin taariikheed. Biyaha ku teedsan xeebteeda dheer ee waqooyi iyo bari ayaa hore ugu jiray bartamaha dhibaatada burcad-badeedda.
Dhacdooyinka cusub ma gaadhin heerkii weynaa ee burcad-badeedda 2005-11. Si kastaba, isbarbardhiggu waa walaac. Burcad-badeedda Soomaalidu waxay ka kortay weerarro googo’an oo isu beddelay dhaqaale madax-furasho, sababtoo ah afduubyo guulaystay ayaa muujiyey in maraakiib iyo shaqaalahooda lacag loo rogi karo. Markii qaabkan ganacsi shaqeeyey, lacagtu waxay martay shabakado xeebeed, wada-xaajoodayaal, kooxo hubaysan iyo dhexdhexaadiyeyaal maxalli ah. Bangiga Adduunku wuxuu qiyaasay in in ka badan $400m madax-furasho ah la dalbaday intii u dhaxaysay Abriil 2005 iyo Diseembar 2012, xilligaas oo 179 markab lagu afduubay xeebaha Soomaaliya iyo Geeska Afrika.
Sida loo jebiyey mowjaddii hore
Burburka qaabkii ganacsi ee hore ma ahayn wax qarsoon ama si dabiici ah u dhacay. Ciidamada badda ee caalamiga ah ayaa kordhay. Shirkadaha maraakiibta waxay beddeleen waddooyin iyo hababka ilaalinta. Ilaalo hubaysan ayaa ka soo muuqday maraakiib badan. Midowga Yurub wuxuu bilaabay Operation Atalanta Diseembar 2008, halka NATO iyo isbahaysiyo kale ay sidoo kale ilaalin ka sameeyeen gobolka. Heerkii ugu sarreeyey Janaayo 2011, Midowga Yurub wuxuu sheegay in 736 badmaax la haystay, 32 markabna weli gacanta lagu hayey.
Sanadkii 2012 weerarradu si weyn ayay hoos ugu dhaceen. Bangiga Adduunku wuxuu tilmaamay in aan afduub cusub la soo sheegin intii u dhaxaysay 2013 iyo bartamihii 2015. Warbixin Bangiga Adduunka ah oo 2018 ka hadlaysay kalluumaysiga Soomaaliya waxay sheegtay in qaabkii ganacsi ee burcad-badeedda la jebiyey inta badan sababtoo ah ilaalinta ciidamada badda ee caalamiga ahi ay hawsha ka dhigtay mid aan faa’iido lahayn oo aan sii socon karin. Ilaalada hubaysan ee maraakiibta ayaa xoojiyey deterrence-kaas.
Guushaasi waxay dhalisay halis kale: fikradda ah in dhibaatadu dhammaatay. Ma dhammaan. Sanadkii 2017, kadib markii markabka Aris 13 lagu afduubay meel u dhow Puntland, IMO waxay ka digtay in duruufihii asaasiga ahaa aysan baaba’in, waxayna shirkadaha maraakiibta ku boorrisay inay sii hayaan tallaabooyinka ilaalinta. Markabka waxaa la sii daayey kadib faragelin ay sameeyeen maamulka Puntland iyo odayaal deegaanka ah, taasoo muujisay sida awoodda badda ee caalamiga ah iyo awoodda siyaasadeed ee maxalliga ahi u wada shaqayn karaan.
Sababta Puntland bartamaha ugu jirto
Juqraafiga Puntland wuxuu ka dhigaa wax aan macquul ahayn in burcad-badeedda loo arko dhibaato badeed oo cid kale leedahay. Boosaaso waxay wajahdaa Gacanka Cadmeed. Raas Caseyr wuxuu calaamad u yahay halka Gacanku uga leexdo Badweynta Hindiya. Degaano fog iyo bulshooyin kalluumaysi ayaa ku teedsan xeeb aad u dheer, halka hay’adaha dowladdu ay tahay inay ilaaliyaan biyo ka ballaaran dhulkooda. Koox yar oo hubaysan oo haysata doomo dheereeya ayaa ka faa’iidaysan karta farqigaas.
Juqraafigu keligiis burcad-badeed ma abuuro. Dhaqaalihii madax-furashada ee hore wuxuu ku tiirsanaa taageero xeebeed, maalgeliyayaal, wada-xaajoodayaal iyo goobo lagu hayn karo maraakiibta ama shaqaalaha. Wuxuu sidoo kale ku koray meelaha nolosha sharciyaysan ee xeebaha ay daciifka ahayd, fulinta sharciguna xaddidnayd. Taasi waa sababta afduub kasta oo cusub uu uga culus yahay tiradiisa. Madax-furasho guulaysata waxay fariin diri kartaa in qaabkii hore mar kale shaqaynayo.
Soo noqoshada hadda waxay ku dhacaysaa deegaan istiraatiiji ah oo ka duwan kii hore. Badda Cas iyo Gacanka Cadmeed waxaa durba ku badan hawlgallo badeed oo la xiriira weerarrada Xuutiyiinta, xorriyadda maraakiibta iyo xiisadaha gobolka. Taasi waxay kordhin kartaa dabagalka iyo deterrence-ka. Waxay sidoo kale keeni kartaa mudnaan tartamaysa. Markab dagaal oo maraakiibta ka ilaalinaya gantaallo khasab ma aha inuu qabanayo isla hawsha markab loogu talagalay la-dagaallanka burcad-badeedda.
Waxa la cabbiri doono
Wararka burcad-badeedda badanaa waxay isu beddelaan tirinta weerarrada. Taasi kuma filna. PUNT NEWS wuxuu la socon doonaa ugu yaraan shan arrimood: tirada iyo goobta weerarrada; muddada maraakiibta ama shaqaalaha la haysto; in madax-furasho la sheegay ama la diiday; jawaabta Puntland iyo ciidamada caalamiga ah; iyo in dhacdooyinku ku ururaan shabakado xeebeed la garan karo. Tilmaamayaashaas ayaa sheegi kara in dhibaatadu tahay dhacdooyin gooni-gooni ah ama ay isu beddelayso nidaam.
Sidoo kale waa in ereyada la isticmaalo si taxaddar leh. Weerar kasta oo badeed ma aha “piracy” marka loo eego sharciga caalamiga ah, dhacdo kasta oo Gacanka Cadmeed ka dhacdana ma aha mid Puntland ka soo bilaabatay. Dhac hubaysan oo ka dhaca biyaha gudaha, afduub ka dhaca badda caalamiga ah iyo weerar la xiriira dagaal goboleed waxay muuqaal ahaan isu ekaan karaan, balse waxay leeyihiin su’aalo sharci iyo amni oo kala duwan.
Casharka laga bartay xilligii hore waa laba-geesood. Deterrence-ku wuu shaqayn karaa; hoos u dhicii weynaa ee afduubyada kadib 2012 ayaa taas caddeeyey. Hase yeeshee deterrence-ka waa in la sii hayaa, sababtoo ah dhiirrigelinta burcad-badeeddu si dhakhso ah ayay u soo noqon kartaa marka maraakiibtu nuglaadaan, madax-furashaduna suurtagal noqoto. Digniinta IMO ee Agoosto waxay muujinaysaa in xilligii dabacsanaantu dhammaaday. Puntland, su’aashu hadda ma aha in burcad-badeeddu soo noqon karto. Su’aashu waa in la joojin karo ka hor inta aysan mar kale noqon dhaqaale.