Ku dhowaad 3,000 qof ayaa Yemen uga gudbay Jabuuti wax ka yar toddobaad, sida ay UNHCR sheegtay 18 Sebteembar, iyagoo doomaha yaryar kaga tallaabay Bab al-Mandab. Tiradu waa mid muhiim ah sababtoo ah marin-biyoodkan badanaa waxaa looga hadlaa sidii meel ganacsiga maraakiibtu ku xannibmi karo. Waa sidoo kale marin bani’aadannimo. Marka dagaalku ku xoogaysto xeebta galbeed ee Yemen, saamayntu si dhakhso ah ayay uga soo muuqan kartaa dhinaca Afrika.

UNHCR waxay sheegtay in dadka cusub ay gaadhayeen Obock, Khor Angar, Moulhoule iyo Godoria, waxayna ka digtay in amni-darrada iyo shidaal-yaridu ay dadka kale ka hor istaagayaan inay Yemen ka baxaan. Dhibaatada degdegga ahi waa mid la taaban karo: hoy, biyo, caafimaad, cunto iyo gaadiid. Jabuuti waa dal yar oo dadkiisu wax yar ka badan yihiin hal milyan, waqooyigiisuna dad badan ma deggana. Sidaas darteed kumannaan qof oo muddo gaaban ku yimaada waxay culays saari karaan adeegyada maxalliga ah.

Marin leh taariikh dheer

Tani ma aha markii ugu horraysay ee dagaalka Yemen uu dad u soo riixo dhinaca Afrika. Markii dagaalku sii xoogaystay 2015, Jabuuti waxay noqotay mid ka mid ah meelihii ugu horreeyey ee ay gaareen dadka ka cararaya colaadda. Bishii Nofeembar 2015, UNHCR waxay sheegtay in in ka badan 15,000 qaxooti ahi badbaado ka raadinayeen Jabuuti. Xerada Markazi ee u dhow Obock waxay noqotay calaamad muujinaysa in Bab al-Mandab uusan qaadin maraakiib oo keliya, balse uu sidoo kale qaado dad dagaal ka cararaya.

Socdaalku sidoo kale hal jiho uma socdo. Sannado badan muhaajiriin ka yimid Itoobiya iyo Soomaaliya ayaa Jabuuti iyo xeebaha Soomaalida uga gudbayay Yemen, iyagoo badankood rajaynaya inay ugu dambayn gaaraan Sacuudi Carabiya ama suuqyada shaqada ee Khaliijka. Warbixinta sanadlaha ah ee IOM ee 2025 waxay Yemen ku tilmaantay dal transit ah oo ay weli maraan tobannaan kun oo muhaajiriin ka yimaada Geeska Afrika inkastoo dagaalka 2015 bilaabmay. Sanadkii 2026 jidku weli wuu shaqaynayay. IOM waxay bishii May diiwaangelisay in ka badan 11,500 muhaajir oo Yemen galay, bishii Juunna in ka badan 13,000, badankoodna waxay ka soo baxeen Jabuuti.

Taasi ayaa xaaladda hadda ka dhigaysa mid gaar ah. Marin badeed inta badan lagu yaqaan socdaalka ka imanaya Afrika una gudbaya Yemen ayaa isla mar ahaantaas dad u soo qaadaya dhinaca kale marka amniga Yemen sii xumaado. Bishii Luulyo IOM wali waxay diiwaangelinaysay kumannaan qof oo Yemen uga imanaya Jabuuti iyo Soomaaliya. Sebteembar, UNHCR waxay sheegaysay dhaqdhaqaaq degdeg ah oo Yemen uga imanaya Jabuuti. Isla jidkaas ayaa sidaas ku qaadi kara muhaajiriin shaqo doon ah, dad soo laabanaya, qaxooti iyo dad si degdeg ah uga cararaya dagaal.

Tirooyin aan la isku darin

Xogtu waxay u baahan tahay taxaddar. IOM Displacement Tracking Matrix waxay diiwaangelisay qiyaastii 114,498 qof oo gudaha Yemen ku barakacay intii u dhaxaysay 1 iyo 17 Sebteembar, waxayna sheegtay in tirada guud ee barakaca tan iyo markii colaadda cusub bilaabatay bishii Juun ay gaartay 118,086. Dadkaasi waa barakacayaal gudaha Yemen ah, ma aha qaxooti xadka ka gudbay oo Jabuuti yimid. Tirada UNHCR ee ku dhowaad 3,000 waxay ka hadlayso dadka Jabuuti yimid wax ka yar toddobaad. Labada tiro haddii la isku daro waxay bixinayaan tiro weyn, balse macne yar.

Kala saariddu waa muhiim sababtoo ah baahiyuhu way kala duwan yihiin. Qof gudaha Yemen ku barakacay wuxuu weli ku dhowaan karaa gurigiisii ama qaraabadiisii, inkastoo uu wajahayo amni-darro iyo adeeg la’aan. Qof Bab al-Mandab ka gudba wuxuu ka gudbay xuduud caalami ah, badanaa kadib safar badeed oo khatar ah. Taasi waxay beddeshaa sharci ahaan xaaladdiisa iyo nooca taageerada uu u baahan yahay.

Sababta Jabuuti muhiim u tahay

Jabuuti waxay leedahay meel gaar ah oo Geeska Afrika ah. Waa dal yar, juqraafi ahaan istiraatiiji ah, waxaana ku yaal saldhigyo ciidan oo dhowr dal leeyihiin. Obock se wuu ka duwan yahay sawirka caanka ah ee Jabuuti oo ah xarun milatari iyo logistics caalami ah. Waa gobol waqooyi oo fog, kaabayaashiisuna xaddidan yihiin. Taasi waxay ka dhigaysaa soo-galootiga degdegga ahi culays gaar ah, xitaa marka hay’adaha qaranka iyo kuwa caalamiga ahi si dhaqso leh uga jawaabaan.

Jabuuti waxay sidoo kale ku dhex jirtaa laba nidaam oo is dul saaran. Mid waa amniga Bab al-Mandab iyo Badda Cas. Midka kale waa socdaalka isku xira Geeska Afrika, Yemen iyo Jasiiradda Carabta. Siyaasiyiintu badanaa labadaas nidaam si gooni ah ayay uga hadlaan. Bulshooyinka xeebaha, waxay ka wada tirsan yihiin hal juqraafi.

Puntland iyo qaybaha kale ee Geeska Afrika sidoo kale arrintan way khusaysaa. Socdaalka Gacanka Cadmeed wuxuu isu beddeli karaa iyadoo ku xiran amniga, qiimaha shidaalka, fulinta sharciga iyo helitaanka doomaha. Sidaas darteed dhibaato ka bilaabata Yemen waxay keeni kartaa dhaqdhaqaaqyo labaad oo ka muuqda meelo kala duwan oo xeebta Afrika ah.

Imtixaanka hadda jira

Su’aasha degdegga ahi waa in socdaalkan cusub uu yahay mid gaaban ama uu sii socon doono. Haddii dadka imanaya ay ku sii socdaan xawaaraha ay UNHCR sheegtay bartamihii Sebteembar, awoodda Jabuuti ee soo-dhoweynta dadka waxay wajihi doontaa culays sii kordhaya. Haddii xaaladda Yemen degto, socdaalka wuu gaabin karaa ama jihadiisu way is beddeli kartaa. Taariikhda marin-kan waxay muujinaysaa in dhaqdhaqaaqyadu si dhakhso ah isu beddelaan marka xaaladaha amni iyo dhaqaale beddelaan.

PUNT NEWS wuxuu sidaas darteed si gooni ah ula socon doonaa saddex tilmaame: dadka cusub ee Jabuuti yimaada, barakaca gudaha Yemen iyo socdaalka sii socda ee Geeska Afrika uga gudba Yemen. Marka la isu eego, waxay muujinayaan wax ka weyn hal cinwaan. Bab al-Mandab ma aha oo keliya marin istiraatiiji ah oo khariidad ku yaal. Waa meel cidhiidhi ah oo dagaal, shaqo iyo dhaqdhaqaaq dadku marar badan uga gudbaan hal xeeb una gudbaan tan kale.