Sagaal iyo labaatan qof oo ka mid ah siyaasiyiinta Puntland ayaa digniin ka soo saaray wax-ka-beddelka dastuurka iyagoo ku doodaya in loo baahan yahay is-afgarad. Warqaddooda furan ee 13 Nofeembar, oo ay ku saxeexan yihiin magaca Golaha Siyaasiyiinta iyo Aqoonyahanka Puntland, waxay ka hadlaysaa ka-qaybgalka dadka, dhacdooyinkii rabshadaha lahaa ee 2023 iyo kaalinta dhinacyadii Puntland aasaasay. Hase yeeshee, warqaddu ma caddaynayso in kooxahaas laga hor istaagay ka-qaybgalka habraaca baarlamaanku hadda wado, mana tilmaamayso qodob dastuuri ah oo la jebiyey ama hannaan kale oo shaqayn kara. Taasi waa nusqaanta ugu weyn ee qoraalka: dalabkiisa dhexe kama horreyso qiimayn lagu sameeyey hawlaha dhab ahaan socda.

7 Oktoobar, guddiga gaarka ah ee baarlamaanku wuxuu la tashaday Guddiga Doorashooyinka Puntland. 19 Oktoobar wuxuu kulan la yeeshay wakiillo ka socday jaamacadaha. Sida lagu qoray bogga Golaha Wakiillada, 29 Oktoobar guddigu wuxuu la kulmay bulshada Gaalkacyo. Horseed Media waxay 3 Nofeembar werisay kulan ay guddigu la yeesheen siyaasiyiin hore xilal u soo qabtay. 12 Nofeembar, guddigu wuxuu warbixintiisa geeyey baarlamaanka, isagoo sharxay wadatashiyo uu la yeeshay hay'ado dawli ah iyo qaybaha bulshada rayidka ah. Kulamadaasi keli ahaan ma caddaynayaan in qof walba la dhegeystay. Waxay se caddaynayaan in wadatashi socday. Qofka ku doodaya in laga reebay dad muhiim ahi ha sheego cidda laga reebay, goorta laga diiday ka-qaybgalka iyo go'aanka arrintaasi saamaysay.

Warqaddu faahfaahintaas ma bixin. Waxay taa beddelkeeda codsanaysaa in dhammaan dhinacyadii Puntland dhisay loo qabto kulan ballaaran. Halkaas waxaa ku qarsoon su'aal kale: yaa loo aqoonsanayaa dhinacyadii wax dhisay, yaase soo xulaya wakiilladooda? Dhallinyarada, haweenka iyo dadka aan joogin shirarkii 1998 meel noocee ah ayay ku yeelanayaan? Saxeexa wasiir hore wuxuu muujinayaa aragtidiisa gaarka ah; ma aha caddayn muujinaysa inuu haysto wakiilnimo dadweyne. Qoraagu ma sharxayo sababta kooxdan isku magacawday gole loogu qaadanayo hay'ad metesha shacabka Puntland.

Waxaa sidoo kale ka maqan qodobada habraaca sharci. Qodobka 139-aad ee Dastuurka Puntland ee 2023 wuxuu qeexayaa soo-jeedinta wax-ka-beddelka, daraasadda guddi gaar ah, wargelinta dadweynaha, doodda baarlamaanka iyo aqlabiyadda loo baahan yahay; isbeddellada qaar ee qodobada aasaasiga ahna waxay u baahan yihiin afti. Saxeexayaashu ma tilmaamaan farqad habraacaas ka mid ah oo la jebiyey. Ma magacaabaan codbixin hore loo qaaday ama waajib wargelineed oo si muuqata loo dayacay. In la dalbado wadatashi waa hadal fudud. Su'aasha dastuurigu waxay tahay habraacyada waajibka ahi ma u dhaceen si ku filan, maxaase sharci ahaan ka dhalanaya haddii ay dhiman yihiin?

Hindisaha xukuumadda ayaa, sida warbixinno lagu sheegay, taabanaya sagaal qodob oo ku saabsan doorashooyinka, xisbiyada, xuquuqda muwaadiniinta, awoodaha fulinta iyo garsoorka. Arrimahaasi waxay mudan yihiin falanqayn cad. Warqaddu se xitaa hal qodob lambar ahaan uma soo qaaddo. Ma waxay diiddan tahay isbeddel ku saabsan jadwalka doorashada, shuruudaha diiwaangelinta xisbiyada ama awoodda madaxweyne ku-xigeenka? Ma waxay ka soo horjeeddaa qodobbada maxkamadaha? Markaan qoraalka wax laga beddelayo la falanqayn, digniintu waxay ka go'daa waxa sharci ahaan la doonayo. Doodda dastuuriga ahi waxay u baahan tahay in wax ka badan la yidhaahdo isbeddelku waa khatar.

Saxeexayaashu waxay SSC-Khaatumo ku soo qaadaan sabab kale oo dib loogu dhigo go'aanka. Maamulkaasi wuxuu su'aalo ka keenayaa matalaadda, awoodda hay'adaha iyo meelaha uu dastuurku khuseeyo. Warqaddu ma tilmaamayso qodobada aan maanta shaqayn karin, xadka awoodda ee ay soo jeedinayaan ama shacabka ay tahay in oggolaanshahooda la helo. Isbeddel maamul oo muran dhuleed la xidhiidha si toos ah ugama dhigna in wax-ka-beddel kasta oo Puntland dhexdeeda lagu sameeyo la hakiyo. Waa in xiriirkaas lagu muujiyo daliil.

Qaybta ugu culus ee warqaddu waxay xusuusinaysaa rabshadihii 2023. Taariikhdaasi waxay u baahan tahay in la ogaado wixii khaldamay: wada-xaajoodkii, dhaqankii hay'adaha amniga, dammaanadihii doorashooyinka ama kalsoonidii bulshada. Qorayaashu midna si faahfaahsan uma baarayaan. Waxay soo jeedinayaan keliya in dedejintu dhalin karto isku dhac kale. Suurtagalnimadaas waa digniin siyaasadeed, mana beddeli karto daliil dastuuri ah. Haddii cabsi rabshadeed ay meesha ka saarto xeerka go'aan-qaadashada, dadka ugu awoodda badan inay qalalaase ku hanjabaan ayaa heli kara awood aanu dastuurku siin.

Baarlamaanka laftiisa waa in lala xisaabtamaa. Qoraallada guddiga, qodobada la soo jeediyey iyo jawaabaha cabashooyinka waa in dadweynuhu heli karo. Golaha waa inuu caddeeyaa inuu raacay Qodobka 139-aad, gaar ahaan wargelinta shacabka iyo shuruudaha codbixinta. Saxeexayaashu waxay qiimayn taas ka qayb qaadan karaan haddii ay soo bandhigaan qodobada ay diiddan yihiin, kooxaha si dhab ah looga reebay iyo wax-ka-qabadka ay dalbanayaan. Halkii ay sidaas samayn lahaayeen, waxay doorteen erayga is-afgarad oo aan lahayn qeexitaan lagu fulin karo.

Sheegashada ah in laga hadlayo magaca heshiiskii siyaasadeed ee Puntland waxaa sii wiiqaysa maqnaanshaha hab go'aan-qaadasho oo cad. Is-afgarad ballaaran waa hadal soo jiidasho leh ilaa ay dadku isku khilaafaan. Markaas hay'ad sharci ahi waa inay go'aamisaa cidda xaqa u leh ka-qaybgalka, nooca cabasho ee la tixgelinayo iyo waqtiga codbixin sharci ahi dhacdo. Warqaddu kama jawaabayso. Waxa qorayaasheedu ugu yeedhaan khatarta ka-saarista dadka ma caddaynayso in cid la saaray ama xal jira. Mustaqbalka Puntland wuxuu u baahan yahay xeerar dastuuri ah oo la fulin karo, halkii laga siin lahaa dad magaca siyaasadeed leh awood aan qeexnayn oo ay mar kasta ku odhan karaan hawshu ma dhamma.